شروع برنامهنویسی
اسکرچ و برنامهنویسی بلوکی برای کودکان
۹ دقیقه مطالعه · ۲۸ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
- اسکرچ چیست و چه کسی آن را ساخت؟
- برنامهنویسی بلوکی چطور کار میکند؟
- بچهها با اسکرچ چه چیزهایی یاد میگیرند؟
- یک برنامهی بلوکی و همان برنامه در پایتون
- برنامهنویسی بلوکی برای چه سنی مناسب است؟
- محدودیتهای برنامهنویسی بلوکی
- کی وقت رفتن از بلوک به کد متنی است؟
- برنامهنویسی بلوکی در Battle Code
- سؤالهای پرتکرار
اسکرچ (Scratch) یک محیط برنامهنویسی بلوکی و رایگان برای کودکان است که در آن، بهجای تایپ کردن دستورها، بلوکهای رنگی را مثل قطعههای پازل کنار هم میچینند و با آنها بازی، داستان و انیمیشن میسازند. اسکرچ را گروهی در آزمایشگاه رسانهی دانشگاه MIT ساخت و نسخهی عمومی آن در سال ۲۰۰۷ منتشر شد. امروز اسکرچ و برنامهنویسی بلوکی برای کودکان یکی از رایجترین راههای آشنایی بچهها با برنامهنویسی در سراسر دنیاست.
برنامهنویسی بلوکی برای بچههای حدود ۵ تا ۱۰ ساله که هنوز در خواندن و تایپ کردن کند هستند فوقالعاده است، چون اجازه میدهد اول «فکر برنامهنویسی» را یاد بگیرند و درگیر غلطهای تایپی نشوند. در این مقاله میبینیم اسکرچ چیست، بچهها با آن چه یاد میگیرند، محدودیتهایش کجاست و کی وقت آن است که از بلوک به کد واقعی مثل پایتون برسند.
اسکرچ چیست و چه کسی آن را ساخت؟
اسکرچ را گروه «کودکستان مادامالعمر» (Lifelong Kindergarten) در آزمایشگاه رسانهی MIT (MIT Media Lab) به سرپرستی میچل رزنیک (Mitchel Resnick) طراحی کرد. ایدهی اصلی این گروه این بود که بچهها با «ساختن» و «بازی کردن» بهتر یاد میگیرند تا با حفظ کردن. اسکرچ در سال ۲۰۰۷ عرضه شد و بعدها نسخههای تازهتری از آن آمد؛ نسخهی فعلی، اسکرچ ۳، در سال ۲۰۱۹ منتشر شد و مستقیم در مرورگر اجرا میشود.
در اسکرچ یک «صحنه» (stage) دارید و تعدادی «شخصیت» (sprite)، مثل گربهی نارنجی معروف اسکرچ. برای هر شخصیت با بلوکها برنامه مینویسید: کجا برود، چه بگوید، چه صدایی پخش کند و وقتی به چیزی برخورد کرد چه کند. نتیجه یک پروژهی زنده است که بلافاصله روی صفحه دیده میشود.
اسکرچ به زبان فارسی
رابط کاربری اسکرچ به زبانهای زیادی ترجمه شده که فارسی هم یکی از آنهاست. یعنی بلوکها با جملههایی مثل «۱۰ قدم حرکت کن» نمایش داده میشوند و بچهای که هنوز انگلیسی بلد نیست هم میتواند با آن کار کند. علاوه بر نسخهی آنلاین، نسخهی قابل نصب اسکرچ هم وجود دارد که بدون اینترنت کار میکند؛ این برای خانوادههایی که اینترنت پایداری ندارند یا دسترسی به سرویسهای خارجی برایشان همیشه راحت نیست، مفید است.
برنامهنویسی بلوکی چطور کار میکند؟
در برنامهنویسی بلوکی هر دستور یک بلوک رنگی است. بلوکها شکلهایی دارند که فقط در جای درست به هم میچسبند، درست مثل قطعههای لگو. مثلاً بلوک «تکرار کن» شبیه یک دهان باز است که بلوکهای دیگر داخلش قرار میگیرند، و بلوکهای عددی گرد هستند تا فقط در جاهایی بنشینند که عدد لازم است.
این طراحی چند فایدهی بزرگ دارد:
- غلط املایی وجود ندارد: بچه لازم نیست بداند پرانتز کجا بسته میشود یا دو نقطه کجا میآید.
- همهی دستورها جلوی چشم است: بهجای حفظ کردن، بچه بلوکها را در دستههای رنگی (حرکت، ظاهر، صدا، رویدادها، کنترل و…) میبیند و انتخاب میکند.
- نتیجه فوری است: با یک کلیک، برنامه اجرا میشود و بچه میبیند چه ساخته.
- آزمون و خطا ترسناک نیست: بلوکها را میشود جابهجا کرد، برداشت و دوباره امتحان کرد.
اسکرچ تنها ابزار بلوکی نیست. کتابخانهای به اسم Blockly که گوگل ساخته، پایهی بسیاری از محیطهای بلوکی دیگر است؛ از جمله ویرایشگر بلوکی خود Battle Code که پایینتر دربارهاش میگوییم.
بچهها با اسکرچ چه چیزهایی یاد میگیرند؟
پشت بلوکهای رنگی، همان مفاهیمی پنهان است که هر برنامهنویس حرفهای هر روز از آنها استفاده میکند. این چهار مفهوم هستهی برنامهنویسیاند:
ترتیب (sequence)
کامپیوتر دستورها را بهترتیب، از بالا به پایین اجرا میکند. بچهها میفهمند که اگر جای دو بلوک را عوض کنند، نتیجه فرق میکند؛ مثل اینکه اول جوراب بپوشی یا اول کفش.
تکرار یا حلقه (loop)
بهجای اینکه چهار بار بلوک «حرکت کن» را بگذاری، یک بلوک «۴ بار تکرار کن» میگذاری. این یعنی بچه یاد میگیرد الگو را ببیند و کار تکراری را به کامپیوتر بسپارد.
شرط (condition)
«اگر به لبه رسیدی، برگرد.» «اگر امتیاز به ۱۰ رسید، بگو برنده شدی.» با بلوکهای «اگر… آنگاه» بچهها یاد میگیرند برنامه بر اساس موقعیت تصمیم بگیرد.
رویداد (event)
«وقتی پرچم سبز کلیک شد»، «وقتی کلید فاصله فشرده شد». بلوکهای رویداد به بچه یاد میدهند که برنامهها منتظر اتفاقها میمانند و به آنها واکنش نشان میدهند؛ همان چیزی که در بازیها و اپها همهجا هست.
کنار اینها، بچهها با متغیر (مثلاً شمارندهی امتیاز)، مختصات صفحه، و مهمتر از همه پیدا کردن و رفع اشکال آشنا میشوند: وقتی گربه بهجای راست به چپ میرود، باید بفهمند کدام بلوک مشکل دارد.
یک برنامهی بلوکی و همان برنامه در پایتون
بهترین راه فهمیدن رابطهی بلوک و کد، دیدن هر دو کنار هم است. فرض کنید در اسکرچ (با قلم فعال) این بلوکها را چیدهایم تا شخصیت یک مربع بکشد:
وقتی پرچم سبز کلیک شد
4 بار تکرار کن
100 قدم حرکت کن
90 درجه به راست بچرخ
همین برنامه در پایتون، با کتابخانهی لاکپشت (Turtle)، این شکلی است:
import turtle
t = turtle.Turtle()
for i in range(4):
t.forward(100)
t.right(90)
ببینید چقدر شبیهاند: «۴ بار تکرار کن» شده for i in range(4):، «۱۰۰ قدم حرکت کن» شده t.forward(100) و «۹۰ درجه بچرخ» شده t.right(90). حتی «داخل» بودن بلوکها در حلقه، در پایتون با چهار فاصلهی تورفتگی نشان داده میشود.
یک نمونهی دیگر با متغیر و شرط:
وقتی پرچم سبز کلیک شد
امتیاز را برابر 0 قرار بده
10 بار تکرار کن
امتیاز را 1 واحد تغییر بده
اگر امتیاز > 5 آنگاه
بگو «آفرین!»
score = 0
for i in range(10):
score += 1
if score > 5:
print("آفرین!")
بچهای که منطق بلوکها را فهمیده، در واقع نیمی از راه پایتون را رفته است. فقط باید یاد بگیرد همان فکر را با کلمهها تایپ کند.
برنامهنویسی بلوکی برای چه سنی مناسب است؟
| سن تقریبی | پیشنهاد |
|---|---|
| ۵ تا ۷ سال | فعالیتهای بدون کامپیوتر، ترتیب و الگو، و نسخهی سادهتر اسکرچ به اسم ScratchJr با بلوکهای تصویری |
| ۷ تا ۱۰ سال | اسکرچ و بلوکهایی که کد واقعی میسازند، و کمکم دستورهای یکخطی پایتون |
| ۱۰ سال به بالا | پروژههای بزرگتر اسکرچ برای سرگرمی، اما شروع جدی برنامهنویسی متنی با پایتون |
این جدول قانون قطعی نیست. بعضی بچههای ۸ ساله زود آمادهی تایپ کردن کدند و بعضی نوجوانها هم از اسکرچ برای ساختن یک بازی سریع لذت میبرند. معیار اصلی، مهارت خواندن و تایپ و علاقهی خود بچه است، نه فقط سن. برای تصویر کاملتر، مقالهی برنامهنویسی برای کودکان و نوجوانان را بخوانید.
محدودیتهای برنامهنویسی بلوکی
اسکرچ نقطهی شروع عالیای است، اما برای همیشه کافی نیست. چند محدودیت مهم دارد:
- برنامههای بزرگ شلوغ میشوند: وقتی پروژه بزرگ میشود، صدها بلوک روی صفحه پیدا کردن و تغییر دادن را سخت میکند؛ در حالی که چند صفحه کد متنی هنوز قابل خواندن است.
- کار واقعی با بلوک انجام نمیشود: سایتها، اپها، هوش مصنوعی و ابزارهای حرفهای با زبانهای متنی ساخته میشوند.
- سرعت کمتر: برای کسی که تایپ بلد است، کشیدن و رها کردن بلوک از نوشتن کد کندتر است.
- دنیای محدود: هرچه در اسکرچ میسازید داخل همان صحنه میماند؛ به فایلها، دادههای واقعی یا کتابخانههای بزرگ دسترسی ندارید.
- خطر ماندن در منطقهی راحت: بعضی بچهها آنقدر در اسکرچ میمانند که تایپ کد برایشان ترسناک میشود. بهتر است پل رفتن به کد متنی زود ساخته شود.
کی وقت رفتن از بلوک به کد متنی است؟
چند نشانهی خوب که میگوید بچه آمادهی قدم بعدی است:
- حلقه و شرط را بدون کمک درست استفاده میکند و میتواند توضیح بدهد برنامهاش چه میکند.
- میتواند کلمههای سادهی انگلیسی را بخواند و با صفحهکلید تایپ کند (حتی آهسته).
- پروژههایش بزرگ شده و از شلوغی بلوکها کلافه میشود.
- خودش میپرسد «برنامهنویسهای واقعی چطور مینویسند؟»
بهترین پل از بلوک به کد، پایتون با لاکپشت (Turtle) است. دلیلش همان مثالی است که بالاتر دیدید: لاکپشت پایتون تقریباً همان کارهای شخصیت اسکرچ را میکند، حرکت میکند، میچرخد و نقاشی میکشد، پس بچه چیز آشنایی را با ابزار تازه میسازد. خواندن مقالهی پایتون برای کودکان هم برای والدین مفید است.
برای ایرانیها یک قدم کوچک اما مهم وجود دارد: کد با صفحهکلید انگلیسی نوشته میشود. چند جلسه تمرین تایپ با بتلتایپ رفتن از بلوک به کد را خیلی راحتتر میکند.
برنامهنویسی بلوکی در Battle Code
در Battle Code برنامهنویسی بلوکی هدف نهایی نیست، بلکه پلی است به پایتون واقعی. سه مسیر برای بچههای کوچکتر وجود دارد:
گام صفر: فکر برنامهنویسی بدون تایپ
دورهی گام صفر در ۱۲ جلسه ترتیب، الگوریتم، فلوچارت، تصمیم و تکرار را بدون هیچ تایپی آموزش میدهد؛ مناسب بچههایی که هنوز با صفحهکلید راحت نیستند. جلسهی آخرش، از فلوچارت تا کد، اولین پل به کد واقعی است.
پایتون کیدز: بلوکهایی که پایتون مینویسند
دورهی پایتون کیدز برای بچههای ۷ تا ۹ سال طراحی شده و ۸ جلسهی کوتاه دارد. بچهها با بلوکها برنامه میسازند و کنار بلوکها، کد پایتونی که ساخته شده را میبینند. یعنی از همان روز اول چشمشان به شکل کد واقعی عادت میکند. دوره با سلام Turtle! شروع میشود و تا ساختن یک ربات مهربان پیش میرود.
ویرایشگر بلوکی و چالشهای پازلی
در ویرایشگر پایتون Battle Code میشود بین حالت بلوک و حالت کد جابهجا شد؛ برنامهای که با بلوک ساخته شده، در حالت کد آماده است تا بچه یک خط به آن اضافه کند. بعضی چالشها هم مثل پازل، تعداد بلوکها را محدود میکنند تا بچه دنبال کوتاهترین راه حل بگردد، مثلاً با استفادهی هوشمندانه از حلقه.
وقتی این مرحله تمام شد، دورهی اصلی پایتون برای حدود ۱۰ سال به بالا ادامهی طبیعی راه است؛ جلسهی با Turtle آشنا شو همان مربعی را که بالا دیدیم با کد کامل میسازد. معلمها هم میتوانند برای استفاده از بلوکها در کلاس به راهنمای معلمها سر بزنند.
سؤالهای پرتکرار
اسکرچ برای چه سنی مناسب است؟
اسکرچ معمولاً برای بچههای حدود ۸ سال به بالا مناسب است و نسخهی سادهتر آن، ScratchJr، برای ۵ تا ۷ سال طراحی شده. بهترین معیار، توانایی خواندن و علاقهی خود بچه است، نه فقط سن.
آیا اسکرچ برنامهنویسی واقعی است؟
بله، به این معنا که مفاهیم اصلی برنامهنویسی مثل ترتیب، حلقه، شرط، رویداد و متغیر در آن واقعیاند. اما برای ساختن سایت، اپ یا هوش مصنوعی باید بعداً یک زبان متنی مثل پایتون یاد گرفت.
اسکرچ رایگان است؟
بله، اسکرچ کاملاً رایگان است. هم نسخهی آنلاین آن در مرورگر کار میکند و هم نسخهای قابل نصب دارد که بدون اینترنت اجرا میشود.
بعد از اسکرچ چه زبانی یاد بگیریم؟
پایتون معمولاً بهترین قدم بعدی است، چون ساده و خواناست. کتابخانهی لاکپشت پایتون هم دقیقاً مثل شخصیت اسکرچ حرکت میکند و نقاشی میکشد، پس بچه با چیزی آشنا شروع میکند.
آیا بچه باید حتماً اول اسکرچ یاد بگیرد و بعد پایتون؟
نه، اجباری نیست. بچهای که خواندن و تایپ را بلد است میتواند مستقیم با پایتون و لاکپشت شروع کند. برنامهنویسی بلوکی بیشتر برای بچههای کوچکتر یا کسانی مفید است که هنوز با صفحهکلید راحت نیستند.
برنامهنویسی بلوکی به درسهای مدرسه کمک میکند؟
برنامهنویسی بلوکی تمرین خوبی برای فکر کردن مرحلهبهمرحله، پیدا کردن الگو و حل مسئله است. این مهارتها در ریاضی و درسهای دیگر هم به کار میآیند، هرچند جای خود درسها را نمیگیرد.