شروع برنامهنویسی
برنامهنویسی چیست؟ راهنمای ساده برای شروع
۱۱ دقیقه مطالعه · ۲۸ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
- برنامه چیست و کامپیوتر چطور آن را اجرا میکند؟
- الگوریتم: نقشهی حل مسئله
- زبانهای برنامهنویسی چه هستند و چرا اینقدر زیادند؟
- اولین برنامه: کد واقعاً چه شکلی است؟
- برنامهنویسها چه چیزهایی میسازند؟
- یادگیری برنامهنویسی چه چیزی به کودک و نوجوان میدهد؟
- یک کودک یا نوجوان چطور برنامهنویسی را شروع کند؟
- از کجا شروع کنم؟ قدم اول در Battle Code
- سؤالهای پرتکرار
برنامهنویسی یعنی نوشتن دستورهای دقیق و قدمبهقدم برای کامپیوتر، به زبانی که کامپیوتر بتواند آن را بفهمد و اجرا کند. هر بازی، اپلیکیشن، سایت و حتی ماشینحساب گوشیتان از همین دستورها ساخته شده است. به مجموعهی این دستورها برنامه میگویند و به کسی که آنها را مینویسد برنامهنویس.
اگر میخواهید بدانید برنامهنویسی چیست و از کجا باید شروع کرد، خبر خوب این است که پایهی آن بیش از آنکه به ریاضی سخت یا کامپیوتر گران نیاز داشته باشد، به فکر منظم و کمی حوصله نیاز دارد. در این مقاله با زبانی ساده، هم برای بچهها و هم برای پدر و مادرها، توضیح میدهیم برنامه و الگوریتم چیست، زبانهای برنامهنویسی چه فرقی با هم دارند، برنامهنویسها چه میسازند و یک کودک یا نوجوان چطور میتواند همین امروز شروع کند.
برنامه چیست و کامپیوتر چطور آن را اجرا میکند؟
کامپیوتر بسیار سریع است؛ میتواند در یک ثانیه میلیونها کار کوچک انجام دهد. اما از خودش هیچ فکری ندارد. نمیداند بازی چیست، نمیداند عکس قشنگ یعنی چه و نمیداند وقتی دکمهای را فشار میدهید باید چه کند. همهی اینها را کسی باید از قبل، خیلی دقیق، به او گفته باشد.
کامپیوتر فقط دستور را اجرا میکند
فرض کنید به یک ربات بگویید «برو برایم آب بیاور». یک آدم منظورتان را میفهمد، اما ربات نمیداند لیوان کجاست، شیر آب کدام است و لیوان را تا کجا پر کند. باید بگویید: «ده قدم جلو برو، به چپ بچرخ، در کابینت را باز کن، لیوان را بردار…». برنامه دقیقاً همین است: فهرستی از دستورها که هیچ چیزی در آن جا نیفتاده باشد.
نکتهی جالب این است که کامپیوتر هر دستوری را که بدهید اجرا میکند، حتی اگر اشتباه باشد. اگر برنامهای کار نکند، معمولاً کامپیوتر خراب نیست؛ دستور ما دقیق نبوده است. به این اشتباهها باگ (bug) میگویند و پیدا کردن و درست کردن آنها بخش مهمی از کار هر برنامهنویسی است.
از زبان ما تا زبان ماشین
پردازندهی کامپیوتر در اصل فقط زبان ماشین را میفهمد؛ رشتههایی از صفر و یک. نوشتن برنامه با صفر و یک برای آدمها تقریباً غیرممکن است، برای همین زبانهای برنامهنویسی ساخته شدند. این زبانها کلمههایی شبیه انگلیسی دارند و ما راحتتر میتوانیم با آنها بنویسیم. بعد برنامهای به اسم مفسر (interpreter) یا کامپایلر (compiler) کد ما را به زبانی ترجمه میکند که پردازنده بفهمد.
الگوریتم: نقشهی حل مسئله
پیش از نوشتن هر برنامه، باید بدانیم مسئله را چطور حل کنیم. به راهحلی که قدمبهقدم و بدون ابهام نوشته شده باشد الگوریتم (algorithm) میگویند. الگوریتم هنوز کد نیست؛ میتواند به فارسی ساده روی کاغذ نوشته شود. مثلاً الگوریتم پیدا کردن بزرگترین عدد در یک دسته کارت این است:
- کارت اول را بردار و فعلاً آن را «بزرگترین» بدان.
- کارت بعدی را نگاه کن.
- اگر از «بزرگترین» بزرگتر بود، حالا این کارت «بزرگترین» است.
- اگر کارت دیگری مانده، به قدم ۲ برگرد.
- در پایان، کارت «بزرگترین» جواب است.
در همین چند خط سه ایدهی اصلی برنامهنویسی پنهان شده است: ترتیب (کارها به نوبت انجام میشوند)، تصمیم (اگر… آنوقت…) و تکرار (برگرد به قدم ۲). تقریباً هر برنامهای، از یک بازی ساده تا یک سایت بزرگ، از ترکیب همین سه ایده ساخته شده است.
بسیاری از معلمها الگوریتم را با فلوچارت (flowchart) هم نشان میدهند؛ نموداری با جعبهها و پیکانها که مسیر کار را مرحلهبهمرحله میکشد. فلوچارت برای بچههایی که هنوز تایپ کردن برایشان سخت است، راه خوبی برای یاد گرفتن فکر برنامهنویسی است.
الگوریتم خوب را باید بتوان به یک آدم کاملاً بیاطلاع داد و او بدون هیچ سؤالی آن را اجرا کند. اگر جایی مجبور شد حدس بزند، الگوریتم هنوز کامل نیست.
زبانهای برنامهنویسی چه هستند و چرا اینقدر زیادند؟
همانطور که آدمها با زبانهای مختلف حرف میزنند، برنامهنویسها هم زبانهای مختلفی دارند. هر زبان برای کار خاصی راحتتر است، اما فکر پشت همهی آنها یکی است. کسی که یک زبان را خوب یاد بگیرد، زبان دوم را خیلی سریعتر یاد میگیرد.
| زبان | بیشتر برای چه استفاده میشود |
|---|---|
| پایتون (Python) | آموزش، هوش مصنوعی، تحلیل داده، اتوماسیون، سمت سرور سایتها |
| جاوااسکریپت (JavaScript) | تعاملی کردن صفحههای وب، برنامههای وب |
| HTML و CSS | ساختار و ظاهر صفحههای وب (زبان نشانهگذاری و طراحی، نه برنامهنویسی به معنای کامل) |
| C و C++ | سیستمعامل، سختافزار، بازیسازی حرفهای |
| جاوا و کاتلین | برنامههای اندروید، نرمافزارهای سازمانی |
| اسکرچ (Scratch) | آموزش کودکان با بلوکهای رنگی، بدون تایپ |
برای شروع، بیشتر معلمها پایتون را پیشنهاد میکنند، چون دستورهایش کوتاه و خواناست و کمتر درگیر علامتهای عجیب میشوید. دربارهی خود این زبان در مقالهی پایتون چیست؟ مفصل نوشتهایم، و اگر هنوز بین چند زبان مردد هستید، مقالهی بهترین زبان برنامهنویسی برای شروع به شما کمک میکند.
اولین برنامه: کد واقعاً چه شکلی است؟
بیایید یک برنامهی کوچک پایتون را ببینیم. این برنامه اسم شما را میپرسد و به شما سلام میکند:
name = input("اسمت چیست؟ ")
print("سلام", name, "! به دنیای برنامهنویسی خوش آمدی.")
خط اول با دستور input از کاربر چیزی میپرسد و جوابش را در متغیری (variable) به اسم name نگه میدارد. متغیر را مثل یک جعبهی اسمدار تصور کنید که چیزی داخلش میگذاریم تا بعداً از آن استفاده کنیم. خط دوم با دستور print پیامی روی صفحه چاپ میکند.
حالا همان الگوریتم بزرگترین عدد را به کد تبدیل کنیم:
cards = [7, 3, 12, 5, 9]
biggest = cards[0]
for card in cards:
if card > biggest:
biggest = card
print("بزرگترین عدد:", biggest)
اینجا cards یک لیست از عددهاست. حلقهی for یکییکی کارتها را نگاه میکند (تکرار)، دستور if بررسی میکند که کارت از بزرگترینِ فعلی بزرگتر است یا نه (تصمیم) و در پایان جواب، یعنی ۱۲، چاپ میشود. میبینید؟ همان قدمهایی که به فارسی نوشتیم، حالا با چند کلمهی انگلیسی نوشته شدهاند.
میتوانید همین کدها را بدون نصب هیچ برنامهای در ویرایشگر آنلاین پایتون امتحان کنید و عددها را عوض کنید تا ببینید چه اتفاقی میافتد.
برنامهنویسها چه چیزهایی میسازند؟
تقریباً هر چیزی که صفحه یا پردازنده دارد، برنامهای پشتش است. چند نمونه:
- سایتها و برنامههای وب: از فروشگاه اینترنتی گرفته تا سامانهی مدرسه و پیامرسانها.
- اپلیکیشنهای موبایل: برنامههایی که روی گوشی اندروید یا آیفون نصب میکنید.
- بازیها: از بازیهای سادهی دوبعدی تا بازیهای بزرگ کنسولی.
- هوش مصنوعی: برنامههایی که از روی داده یاد میگیرند، مثل تشخیص چهره یا چتباتها.
- رباتها و دستگاهها: برنامهی داخل ماشین لباسشویی، خودرو، چراغ راهنمایی و رباتهای کارخانه.
- امنیت سایبری: برنامههایی که از اطلاعات و شبکهها در برابر حمله محافظت میکنند.
- تحلیل داده: برنامههایی که از میان هزاران عدد، الگو و نتیجه بیرون میکشند.
برای یک نوجوان، شاید هیجانانگیزترین بخش این باشد که خیلی زود میتواند چیزی بسازد که بشود به دوستانش نشان داد؛ مثلاً یک بازی حدس عدد، یک نقاشی متحرک یا یک صفحهی وب شخصی.
یادگیری برنامهنویسی چه چیزی به کودک و نوجوان میدهد؟
همهی بچههایی که برنامهنویسی یاد میگیرند قرار نیست برنامهنویس حرفهای شوند، و لازم هم نیست. آنچه در این مسیر به دست میآید در هر رشتهای به کار میآید:
- حل مسئله: بچه یاد میگیرد یک مسئلهی بزرگ را به تکههای کوچکتر بشکند.
- صبر در برابر خطا: وقتی برنامه کار نمیکند، باید با آرامش دنبال علت بگردد، نه اینکه ناامید شود.
- دقت: یک ویرگول یا فاصلهی جاافتاده میتواند نتیجه را عوض کند.
- خلاقیت: برنامهنویسی ابزاری است برای ساختن ایدههایی که در ذهن دارد.
- فکر منطقی: «اگر این، آنوقت آن» کمکم به شیوهی فکر کردنش تبدیل میشود.
پدر و مادرهایی که میخواهند دربارهی سن مناسب، زمان استفاده از صفحهنمایش و انتخاب کلاس بیشتر بدانند، میتوانند راهنمای والدین دربارهی برنامهنویسی کودکان و نوجوانان را بخوانند.
یک کودک یا نوجوان چطور برنامهنویسی را شروع کند؟
مسیر شروع به سن و تجربهی بچه بستگی دارد. نکتهی مهم این است که از جایی شروع کنید که بچه زود به نتیجه برسد و حس کند «من هم میتوانم».
۷ تا ۹ سال: اول فکر، بعد کد
در سالهای اول دبستان، تایپ کردن هنوز کند است و بچه زود خسته میشود. بهتر است اول با فکر برنامهنویسی آشنا شود: ترتیب، الگوریتم، فلوچارت، تصمیم و تکرار. بعد میتواند با دستورهای خیلی کوتاه پایتون و کشیدن شکل با لاکپشت (Turtle) نتیجهی کارش را روی صفحه ببیند. برنامهنویسی بلوکی مثل اسکرچ هم برای این سن گزینهی رایجی است.
۱۰ تا ۱۴ سال: یک زبان واقعی
در سالهای آخر دبستان و دورهی متوسطه اول، بیشتر بچهها آمادهی یاد گرفتن یک زبان واقعی هستند. پایتون برای این سن انتخاب خوبی است: میشود با آن ماشینحساب، بازی متنی، نقاشی با کد و حتی بازی گرافیکی ساخت. بعد از آن، طراحی وب با HTML و CSS و جاوااسکریپت هم دنیای جذابی است.
۱۵ سال به بالا: عمیقتر و جدیتر
نوجوانهای دورهی متوسطه دوم میتوانند سریعتر جلو بروند و مفاهیم جدیتری مثل ساختار داده، کار با فایل، برنامهنویسی شیءگرا و الگوریتمهای مرتبسازی را یاد بگیرند. این سن، زمان خوبی برای شروع شاخههایی مثل هوش مصنوعی یا امنیت سایبری هم هست.
تایپ را دستکم نگیرید
خیلی از بچهها نه بهخاطر سختی برنامهنویسی، بلکه بهخاطر کندی تایپ خسته میشوند. چند دقیقه تمرین تایپ در روز، بهخصوص با حروف انگلیسی، سرعت یادگیری را بهمرور خیلی بالا میبرد.
از کجا شروع کنم؟ قدم اول در Battle Code
در Battle Code همهچیز فارسی است و در مرورگر اجرا میشود؛ یعنی لازم نیست برنامهای نصب کنید. چند پیشنهاد برای شروع:
- اگر هیچ آشناییای ندارید یا بچه هنوز در تایپ کند است، از دورهی قدم اول شروع کنید. این دوره ۱۲ جلسه است و الگوریتم، فلوچارت، تصمیم و تکرار را بدون تایپ کردن آموزش میدهد. جلسهی اولش، کامپیوتر چه کار میکند؟، دقیقاً همان سؤالی است که این مقاله با آن شروع شد.
- برای بچههای ۷ تا ۹ سال، دورهی پایتون کودکان با جلسهی «سلام Turtle!» و نقاشی با کد شروع میشود.
- برای ۱۰ سال به بالا، دورهی اصلی پایتون ۴۲ جلسه دارد و از جلسهی «سلام پایتون!» تا ساختن پروژهی نهایی پیش میرود.
- برای تمرین سرعت تایپ، درسهای آموزش تایپ را امتحان کنید.
- بعد از چند جلسه، با تمرینهای پایتون و تمرین روزانه چیزهایی را که یاد گرفتهاید محکم کنید.
مهم نیست از کجا شروع کنید؛ مهم این است که هر هفته کمی کد بنویسید. پانزده دقیقه تمرین منظم بهتر از سه ساعت تمرین یکباره در ماه است.
سؤالهای پرتکرار
آیا برنامهنویسی سخت است؟
برنامهنویسی مثل یاد گرفتن هر مهارت دیگری، اول کمی ناآشنا به نظر میرسد، اما اگر قدمبهقدم و با تمرین منظم جلو بروید سخت نیست. بیشتر سختیها از این است که آدم بخواهد همهچیز را یکجا یاد بگیرد. شروع با یک زبان ساده مثل پایتون و پروژههای کوچک، راه را خیلی هموار میکند.
برای یاد گرفتن برنامهنویسی باید در ریاضی قوی بود؟
برای شروع، ریاضی در حد چهار عمل اصلی کافی است. آنچه بیشتر به کار میآید فکر منطقی و دقت است، و جالب اینکه خود برنامهنویسی همین مهارتها را تقویت میکند. بعدها در شاخههایی مثل هوش مصنوعی یا گرافیک بازی، ریاضی نقش پررنگتری پیدا میکند.
از چند سالگی میشود برنامهنویسی را شروع کرد؟
از حدود هفت سالگی میشود با مفاهیم پایه مثل ترتیب، تکرار و الگوریتم آشنا شد، آن هم با بازی، فلوچارت یا بلوکهای رنگی. از حدود ده سالگی بیشتر بچهها میتوانند یک زبان متنی مثل پایتون را یاد بگیرند. برای شروع هیچوقت دیر نیست و نوجوانها و بزرگترها هم میتوانند از صفر شروع کنند.
برای برنامهنویسی کامپیوتر قوی لازم است؟
نه. برای یادگیری مقدماتی یک کامپیوتر یا لپتاپ معمولی با مرورگر بهروز کاملاً کافی است، چون بسیاری از محیطهای آموزشی مثل Battle Code در خود مرورگر کار میکنند. با تبلت یا گوشی هم میشود کد را دید و اجرا کرد، اما برای تایپ راحتتر، صفحهکلید واقعی خیلی کمک میکند.
آیا برای برنامهنویسی باید انگلیسی بلد بود؟
برای شروع، دانستن چند کلمهی ساده انگلیسی مثل print یا if کافی است و معنی آنها در همان آموزشها گفته میشود. وقتی جلوتر بروید، انگلیسی بهتر کمک میکند منابع بیشتری بخوانید، اما نبودنش نباید مانع شروع شود. خیلی از بچهها از راه برنامهنویسی، انگلیسیشان هم بهتر میشود.
فرق برنامهنویسی با کار کردن با کامپیوتر چیست؟
کار کردن با کامپیوتر یعنی استفاده از برنامههایی که دیگران ساختهاند، مثل بازی کردن یا تایپ در یک ویرایشگر متن. برنامهنویسی یعنی خودتان آن برنامهها را بسازید. به زبان ساده، اولی مصرفکننده بودن است و دومی سازنده بودن.