آموزش پایتون
شرط if، elif و else در پایتون: آموزش کامل با مثال
۱۰ دقیقه مطالعه · ۳۰ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
دستور if در پایتون به برنامه میگوید فقط وقتی شرطی درست (True) است، کاری را انجام دهد. با else مشخص میکنید در غیر این صورت چه کند و با elif (کوتاهشدهی else if) میتوانید چند حالت را پشت سر هم بررسی کنید؛ پایتون اولین شرط درست را اجرا میکند و بقیه را کنار میگذارد. بعد از هر شرط دونقطه (:) میآید و خطهای داخل آن با تورفتگی، معمولاً چهار فاصله، نوشته میشوند.
در این مقاله ساختار if، else و elif را با مثالهای کوتاه یاد میگیریم، میبینیم تورفتگی چه نقشی دارد، چطور با and، or و not شرطهای ترکیبی بنویسیم، if تودرتو چیست و در آخر یک برنامهی نمرهدهی کامل میسازیم. اشتباههای رایج و پیامهای خطایشان را هم مرور میکنیم. همهی کدها را میتوانید در ویرایشگر آنلاین پایتون اجرا و تغییر دهید.
ساختار if در پایتون
برنامهای که همیشه یک کار را انجام دهد، زود حوصلهسربر میشود. با if برنامه میتواند تصمیم بگیرد. شکل کلیاش این است: کلمهی if، یک شرط، دونقطه و بعد خطهایی که با تورفتگی نوشته شدهاند.
temperature = 35
if temperature > 30:
print("It's hot! Drink some water.")
print("Have a nice day.")
It's hot! Drink some water.
Have a nice day.
پایتون شرط temperature > 30 را بررسی میکند. چون ۳۵ از ۳۰ بزرگتر است، جواب True است و خط داخل if اجرا میشود. حالا عدد اول را ۲۰ کنید و دوباره اجرا کنید: این بار فقط «Have a nice day.» چاپ میشود، چون خط آخر داخل if نیست و در هر حال اجرا میشود.
شرط هر چیزی است که جوابش True یا False باشد؛ معمولاً یک مقایسه با عملگرهایی مثل ==، !=، <، >، <= و >=. اگر با این عملگرها آشنا نیستید، اول مقالهی عملگرها در پایتون را بخوانید.
دونقطه و تورفتگی
در پایتون تورفتگی (indentation) فقط برای زیبایی نیست؛ مشخص میکند کدام خطها داخل if هستند. همهی خطهایی که با یک اندازه فاصله زیر if آمدهاند، یک بلوک را میسازند و با هم اجرا میشوند یا با هم کنار گذاشته میشوند:
score = 8
if score >= 10:
print("You passed!")
print("Well done!")
print("Program finished.")
Program finished.
دو خط اول داخل if هستند و چون شرط غلط است، هیچکدام اجرا نمیشوند. خط آخر به لبهی چپ برگشته، پس بیرون از if است. اگر تورفتگی را فراموش کنید، پایتون خطا میدهد:
age = 12
if age > 10:
print("Big kid!")
IndentationError: expected an indented block after 'if' statement on line 2
قرارداد رایج چهار فاصله است. بیشتر ویرایشگرها، از جمله ویرایشگر بتل کد، بعد از زدن Enter پس از دونقطه، خودشان خط بعد را تورفته شروع میکنند.
if و else: انتخاب بین دو راه
else یعنی «در غیر این صورت». وقتی شرط if غلط باشد، بلوک else اجرا میشود. پس همیشه دقیقاً یکی از دو بلوک اجرا میشود:
number = int(input("Enter a number: "))
if number % 2 == 0:
print(number, "is even")
else:
print(number, "is odd")
نمونهی اجرا:
Enter a number: 7
7 is odd
number % 2 باقیماندهی تقسیم بر ۲ است. اگر صفر باشد، عدد زوج است. به else دقت کنید: شرط ندارد، اما دونقطه دارد و همتراز با if نوشته میشود. چون عدد را از کاربر گرفتهایم، با int آن را از متن به عدد تبدیل کردهایم؛ دربارهاش در مقالهی گرفتن ورودی با input در پایتون نوشتهایم.
elif: وقتی بیشتر از دو حالت داریم
گاهی دو راه کافی نیست. elif به شما اجازه میدهد هر تعداد شرط که لازم دارید پشت سر هم بنویسید:
hour = 15
if hour < 12:
print("Good morning!")
elif hour < 18:
print("Good afternoon!")
else:
print("Good evening!")
Good afternoon!
پایتون شرطها را از بالا به پایین بررسی میکند و اولین شرط درست را اجرا میکند. بعد از آن، بقیهی elifها و else را اصلاً نگاه نمیکند. else آخر هم اختیاری است و فقط وقتی اجرا میشود که هیچ شرطی درست نبوده باشد.
ترتیب شرطها مهم است
چون فقط اولین شرط درست اجرا میشود، ترتیب نوشتن شرطها نتیجه را عوض میکند. این برنامه اشتباه است:
score = 19
if score >= 10:
print("Passed")
elif score >= 17:
print("Excellent")
Passed
نمرهی ۱۹ عالی است، اما چون ۱۹ از ۱۰ هم بزرگتر است، شرط اول درست میشود و پایتون هیچوقت به elif نمیرسد. قانون ساده: شرطهای سختگیرانهتر را اول بنویسید؛ یعنی اول ۱۷ و بعد ۱۰.
چند if جدا یا if و elif؟
اگر بهجای elif چند if جدا بنویسید، پایتون همه را یکییکی بررسی میکند و ممکن است چند بلوک اجرا شود:
score = 19
if score >= 17:
print("Excellent")
if score >= 10:
print("Passed")
Excellent
Passed
گاهی همین را میخواهید، اما وقتی حالتها جدا از هم هستند و فقط یکی باید انتخاب شود، از elif استفاده کنید.
شرطها از چه ساخته میشوند؟ مقایسه، in و and و or
مقایسهها و in
بیشتر شرطها مقایسه هستند، مثل age >= 12 یا name == "Sara". عملگر in هم برای پرسیدن «آیا داخلش هست؟» خیلی به کار میآید:
letter = "e"
if letter in "aeiou":
print(letter, "is a vowel")
e is a vowel
وقتی جواب کاربر را با یک متن مقایسه میکنید، یادتان باشد پایتون بزرگی و کوچکی حرفها را مهم میداند: "Yes" == "yes" غلط است. برای همین بهتر است جواب را اول با lower() کوچک کنید:
answer = "Yes"
if answer.lower() == "yes":
print("OK, let's start!")
OK, let's start!
درست و غلط بودن مقدارها
در پایتون هر مقداری را میشود بهعنوان شرط نوشت. چند مقدار «غلط» حساب میشوند و بقیهی مقدارها «درست»:
| مقدار | بهعنوان شرط |
|---|---|
False و None | غلط |
عدد صفر: 0 و 0.0 | غلط |
رشتهی خالی "" | غلط |
لیست خالی [] | غلط |
هر عدد غیرصفر، مثل 5 یا -1 | درست |
هر رشتهی غیرخالی، حتی " " و "False" | درست |
برای همین میشود کوتاه نوشت:
name = ""
if name:
print("Hello,", name)
else:
print("You didn't type a name.")
You didn't type a name.
ترکیب شرطها با and، or و not
گاهی تصمیم به بیشتر از یک شرط بستگی دارد. and یعنی هر دو شرط باید درست باشند، or یعنی کافی است یکی درست باشد و not جواب را برعکس میکند:
age = 13
if age >= 13 and age <= 19:
print("You are a teenager.")
day = "Friday"
if day == "Thursday" or day == "Friday":
print("Weekend!")
You are a teenager.
Weekend!
شرط اول را کوتاهتر هم میشود نوشت: if 13 <= age <= 19:. پایتون از این مقایسهی زنجیرهای پشتیبانی میکند و خواندنش راحتتر است.
is_raining = False
if not is_raining:
print("Let's play outside!")
Let's play outside!
در
orهر دو طرف باید یک شرط کامل باشند.if day == "Thursday" or "Friday":همیشه درست است، چون"Friday"بهتنهایی یک رشتهی غیرخالی است. شکل درست:day == "Thursday" or day == "Friday"یاday in ("Thursday", "Friday").
if تودرتو
میشود یک if را داخل if دیگر نوشت. به این کار if تودرتو (nested if) میگویند. مثلاً برای ورود به سینما، اول سن بررسی میشود و بعد بلیت:
age = 14
has_ticket = False
if age >= 12:
if has_ticket:
print("Enjoy the movie!")
else:
print("Please buy a ticket first.")
else:
print("This movie is for ages 12 and up.")
Please buy a ticket first.
هر if داخلی یک سطح تورفتگی بیشتر دارد. else داخلی مال if has_ticket است و else بیرونی مال if age >= 12؛ این را از همترازیشان میشود فهمید.
if تودرتو گاهی لازم است، اما اگر سطحها زیاد شوند، خواندن کد سخت میشود. معمولاً میشود همان منطق را با elif و عملگرهای منطقی صافتر نوشت:
age = 14
has_ticket = False
if age < 12:
print("This movie is for ages 12 and up.")
elif not has_ticket:
print("Please buy a ticket first.")
else:
print("Enjoy the movie!")
Please buy a ticket first.
if یکخطی
وقتی فقط میخواهید بین دو مقدار یکی را انتخاب کنید، پایتون شکل کوتاهی دارد که به آن عبارت شرطی (conditional expression) میگویند:
n = 7
kind = "even" if n % 2 == 0 else "odd"
print(n, "is", kind)
7 is odd
این شکل برای انتخابهای ساده خوب است؛ برای تصمیمهای بزرگتر همان if چندخطی خواناتر است. اگر هم بلوکی دارید که فعلاً نمیخواهید چیزی در آن بنویسید، از pass استفاده کنید؛ دستوری که هیچ کاری نمیکند، اما جای خالی را پر میکند تا پایتون خطا ندهد.
مثال کامل: برنامهی نمرهدهی
حالا همهچیز را کنار هم میگذاریم. این برنامه نمرهای از ۰ تا ۲۰ میگیرد و پیام مناسب را نشان میدهد. اول نمرههای نامعتبر را کنار میگذارد و بعد از بالاترین نمره به پایین میآید:
score = float(input("Your score (0-20): "))
if score < 0 or score > 20:
print("A score must be between 0 and 20.")
elif score >= 17:
print("Excellent! Great job.")
elif score >= 14:
print("Very good.")
elif score >= 12:
print("Good, keep practising.")
elif score >= 10:
print("Passed. A little more practice will help.")
else:
print("Not passed this time. Try again!")
نمونهی اجرا:
Your score (0-20): 15.5
Very good.
جدول زیر نشان میدهد این برنامه برای چند نمرهی مختلف چه پیامی چاپ میکند:
| نمره | شرطی که درست میشود | پیام |
|---|---|---|
| ۲۵ | نمره بیشتر از ۲۰ | A score must be between 0 and 20. |
| ۱۸ | نمره ۱۷ یا بیشتر | Excellent! Great job. |
| ۱۵.۵ | نمره ۱۴ یا بیشتر | Very good. |
| ۱۲ | نمره ۱۲ یا بیشتر | Good, keep practising. |
| ۱۰ | نمره ۱۰ یا بیشتر | Passed. A little more practice will help. |
| ۷ | هیچکدام (else) | Not passed this time. Try again! |
چرا با float تبدیل کردیم و نه int؟ چون نمره ممکن است اعشاری باشد، مثل ۱۵.۵. برای تمرین، برنامه را طوری تغییر دهید که اگر کاربر بهجای عدد چیز دیگری نوشت، دوباره بپرسد؛ راهش را در مقالهی حلقه while در پایتون ببینید.
اشتباههای رایج در شرطها
جا انداختن دونقطه
age = 12
if age > 10
print("Big kid!")
SyntaxError: expected ':'
بعد از if، elif و else همیشه دونقطه لازم است.
مقایسهی متن ورودی با عدد
age = input("How old are you? ")
if age > 12:
print("You are older than 12.")
How old are you? 13
TypeError: '>' not supported between instances of 'str' and 'int'
input همیشه متن برمیگرداند و پایتون نمیتواند متن را با عدد مقایسه کند. راه حل: age = int(input("How old are you? ")).
شرط گذاشتن برای else
x = 5
if x > 10:
print("big")
else x > 3:
print("medium")
SyntaxError: expected ':'
else هیچوقت شرط ندارد. اگر شرط دیگری لازم دارید، از elif x > 3: استفاده کنید.
خلاصهی اشتباههای پرتکرار:
| اشتباه | پیام یا نتیجه | راه درست |
|---|---|---|
= بهجای == | SyntaxError: invalid syntax | برای مقایسه == |
جا انداختن : | SyntaxError: expected ':' | دونقطه بعد از شرط |
| فراموش کردن تورفتگی | IndentationError | چهار فاصله برای خطهای داخل بلوک |
| مقایسهی متن با عدد | TypeError | تبدیل ورودی با int یا float |
| ترتیب اشتباه شرطها | پیام نادرست، بدون خطا | شرط سختگیرانهتر اول |
| نوشتن or مثل زبان محاوره | شرط همیشه درست | تکرار متغیر در هر دو طرف یا استفاده از in |
در ویرایشگر بتل کد هر کدام از این خطاها به فارسی ساده توضیح داده میشود، همراه با شمارهی خط و پیشنهادی برای درست کردنش.
تمرین شرطها
شرطها را با نوشتن برنامههای کوچک یاد میگیرید، نه با خواندن. این سه تمرین را خودتان بنویسید و قبل از اجرا حدس بزنید برای ورودیهای مختلف چه چاپ میشود:
- عددی از کاربر بگیرید و بگویید مثبت است، منفی است یا صفر.
- سه عدد بگیرید و بزرگترینشان را بدون استفاده از تابع
maxپیدا کنید. - سالی را بگیرید و بگویید کبیسهی میلادی است یا نه: سالی که بر ۴ بخشپذیر باشد و بر ۱۰۰ نه، یا سالی که بر ۴۰۰ بخشپذیر باشد.
برای هر تمرین چند ورودی مرزی هم امتحان کنید، مثل صفر، دو عدد برابر یا سال ۲۰۰۰. بیشتر باگهای شرطها درست روی همین مرزها پنهان شدهاند.
اگر میخواهید قدمبهقدم جلو بروید، در دورهی پایتون جلسهی درست یا غلط مقایسهها و True و False را درس میدهد و جلسهی تصمیم بگیر! خود if، else و elif را با چالشهایی که خودکار بررسی میشوند. نوجوانهای ۱۵ سال به بالا هم میتوانند جلسهی شرطها و تصمیمگیری در دورهی پایتون حرفهای را ببینند. برای تمرین آزاد، دستهی شرط و تصمیم در تمرینخانهی پایتون را باز کنید.
سؤالهای پرتکرار
فرق elif با else در پایتون چیست؟
elif شرط دارد و فقط وقتی بررسی میشود که شرطهای قبلی همه غلط بوده باشند. else شرط ندارد و وقتی اجرا میشود که هیچکدام از شرطهای if و elif درست نبوده باشند. یک if میتواند چند elif داشته باشد، اما حداکثر یک else.
چرا در پایتون بعد از if دونقطه میگذاریم؟
دونقطه به پایتون میگوید شرط تمام شده و از خط بعد بلوک دستورهای آن شروع میشود. خطهای بعد از دونقطه باید تورفتگی داشته باشند. بدون دونقطه، پایتون خطای SyntaxError: expected ':' میدهد.
چند شرط را چطور در یک if بنویسم؟
با and و or. مثلاً if age >= 13 and age <= 19: یعنی هر دو شرط باید درست باشند و if day == "Thursday" or day == "Friday": یعنی یکی کافی است. برای بازهها شکل کوتاه 13 <= age <= 19 هم کار میکند.
آیا پایتون دستور switch دارد؟
پایتون دستوری به اسم switch ندارد، اما از نسخهی ۳.۱۰ دستور match و case به آن اضافه شده که کاری شبیه آن انجام میدهد. برای بیشتر برنامههای ساده، همان زنجیرهی if، elif و else کافی و خواناست.
چند elif میشود نوشت؟
هر تعداد که لازم باشد؛ پایتون محدودیتی ندارد. اما اگر تعداد elifها خیلی زیاد شد، معمولاً راه بهتری هست، مثلاً نگه داشتن حالتها در یک دیکشنری.
IndentationError در شرط یعنی چه؟
یعنی تورفتگی خطها درست نیست؛ مثلاً خطی که باید داخل if باشد، تورفتگی ندارد، یا خطی بیدلیل جلوتر از بقیه شروع شده است. خطهای داخل هر بلوک را دقیقاً با یک اندازه، معمولاً چهار فاصله، شروع کنید.