آموزش امنیت سایبری برای نوجوانان
امنیت سایبری از صفر: رمز عبور قوی، تشخیص فیشینگ، مهندسی اجتماعی، رمز سزار و ویژنر، هش، تأیید دو مرحلهای، HTTPS، بدافزار، ردپای دیجیتال، هکر کلاهسفید و قانون، و یک CTF کوچک؛ کاملاً دفاعی.
خطر را بشناس
- جلسهی 1: سایبر یعنی چه؟ (What Does Cyber Mean?) — دادههای تو کجا هستند، چه کسانی آنها را میخواهند، و سه هدف امنیت: محرمانگی، درستی و در دسترس بودن.
- جلسهی 2: رمز عبور قوی (Strong Passwords) — چرا 123456 بد است، حملهی حدس زدن چطور کار میکند، عبارترمز چیست و مدیریت رمز چه کمکی میکند.
- جلسهی 3: فیشینگ را بشناس (Spot the Phishing) — ایمیل و پیامک جعلی، آدرسهای شبیهسازیشده، و نشانههایی که فیشینگ را لو میدهند.
- جلسهی 4: پروژه: بازی تشخیص فیشینگ (Project: Phishing Detective Game) — ده پیام واقعی و جعلی: کدامها فیشینگاند و چرا؟ بازی تشخیص فیشینگ را کامل کن و کارآگاه شو.
رمزهای مخفی
- جلسهی 5: مهندسی اجتماعی (Social Engineering) — وقتی به جای کامپیوتر، آدمها را فریب میدهند: داستانهای واقعی نوجوانها، ترفندها، و یک برنامهی پایتون که «درجهی…
- جلسهی 6: رمز سزار با پایتون (Caesar Cipher in Python) — اولین رمزنگاری: هر حرف را چند جا در الفبا جلو میبری. با ord و chr رمز میکنی و باز میکنی.
- جلسهی 7: رمز را بشکن (Break the Cipher) — رمز سزار فقط ۲۶ کلید دارد. همه را امتحان میکنی، پیام را بدون کلید میخوانی، و میفهمی چرا رمز ساده کافی نیست.
- جلسهی 8: پروژه: پیام مخفی (Project: Secret Message) — رمز ویژنر: به جای یک عدد، یک کلمه کلید است و هر حرف با کلید متفاوتی جابهجا میشود. یک برنامهی پیام مخفی کامل میسازی.
قفل و هش
- جلسهی 9: هش: اثر انگشت داده (Hashes: A Fingerprint for Data) — هش یک اثر انگشت کوتاه و یکطرفه برای هر داده است. با hashlib هش میسازی و میفهمی چرا سایتها هش رمز را نگه میدارند،…
- جلسهی 10: قفل دو لایه (Two Locks) — رمز + چیزی که داری: تأیید دو مرحلهای. یک کد یکبارمصرف ساده در پایتون میسازی و بررسی میکنی.
- جلسهی 11: HTTPS و قفل مرورگر (HTTPS and the Browser Lock) — قفل کنار آدرس سایت یعنی چه؟ کلید عمومی و خصوصی با مثال صندوق پست، یک RSA اسباببازی در پایتون، و خطر وایفای عمومی.
- جلسهی 12: پروژه: چککنندهی قدرت رمز (Project: Password Strength Checker) — برنامهای میسازی که به یک رمز امتیاز میدهد و میگوید چه چیزی کم دارد: طول، حرف بزرگ، عدد، علامت، و نبودن در فهرست…
امن بمان
- جلسهی 13: بدافزار و بهروزرسانی (Malware and Updates) — ویروس، تروجان و باجافزار چیستند، چطور وارد میشوند، و چرا بهروزرسانی و نسخهی پشتیبان بهترین دفاعاند.
- جلسهی 14: ردپای دیجیتال و حریم خصوصی (Digital Footprint and Privacy) — هر چه آنلاین میگذاری میماند. چه چیزهایی را نباید پست کنی، تنظیمات حریم خصوصی چه میکنند، و یک برنامه که پست را قبل…
- جلسهی 15: هکر کلاهسفید و قانون (White Hats and the Law) — کلاهسفید، کلاهسیاه، اجازهی کتبی، باگبانتی، قانون جرایم رایانهای ایران و مسابقههای CTF: راه قانونی برای کسی که…
- جلسهی 16: پروژهی نهایی: CTF کوچک (Final Project: Mini CTF) — پنج پازل رمز و هش که برگزارکننده (ما!) ساختهایم. با همهی چیزهایی که یاد گرفتی پرچمها را پیدا کن و امنیتکار شو.
قانون و رمز
- جلسهی 17: قانون بازی: اجازه، سندباکس، گزارش (Rules of the Game: Permission, Sandbox, Report) — قبل از هر کار امنیتی باید بدانی چه چیزی مجاز است: کد خودت، دادهی خودت، localhost و یک CTF که معلم تأیید کرده. یاد…
- جلسهی 18: رمزنگاری متقارن با پایتون (Symmetric Encryption with Python) — رمزنگاری متقارن یعنی یک کلید هم رمز میکند هم باز میکند. با عملگر XOR و یک کلید تکرارشونده روی بایتها رمز میسازیم،…
- جلسهی 19: فرکانس حروف (Letter Frequency) — در هر زبان بعضی حرفها بیشتر از بقیه میآیند. با Counter حرفها را میشماریم و از ترتیب فرکانس انگلیسی (etaoinshrdlu)…
- جلسهی 20: پروژه: رمزشکن خودکار (Project: Automatic Code Breaker) — یک رمزشکن خودکار میسازیم: اول سزار را با امتیاز فرکانس میشکنیم، بعد طول کلید ویژنر را حدس میزنیم، هر حرف کلید را با…
رمز عبور درست
- جلسهی 21: هش درست، هش غلط (Good Hash, Bad Hash) — هش یک اثر انگشت یکطرفه از داده است. با hashlib هش میگیریم، اثر «بهمنی» را میبینیم (یک حرف عوض شود، همهچیز عوض…
- جلسهی 22: ذخیرهی امن رمز (Storing Passwords Safely) — یک سایت امن هرگز رمز را به شکل متن ساده ذخیره نمیکند. برای هر کاربر یک نمک جدا و هش نمکدار نگه میدارد. ما تابع…
- جلسهی 23: حملهی لغتنامهای روی فایل خودت (Dictionary Attack on Your Own File) — یک «حملهی لغتنامهای» فهرستی از رمزهای رایج را امتحان میکند. ما آن را فقط روی کاربران تمرینی خودمان اجرا میکنیم تا…
- جلسهی 24: پروژه: سامانهی ورود امن (Project: Secure Login System) — همهی درسهای این فاز را کنار هم میگذاریم: ثبتنام با هش نمکدار و رد کردن رمزهای ضعیف، ورود با بررسی هش، قفل بعد از…
ورودی را باور نکن
- جلسهی 25: ورودی را باور نکن (Never Trust Input) — هر چیزی که از بیرون برنامه میآید (کاربر، فرم، فایل) میتواند اشتباه یا خرابکارانه باشد. یاد میگیریم ورودی را قبل از…
- جلسهی 26: تزریق با مثال ساختگی (Injection with a Toy Example) — وقتی برنامه، ورودی کاربر را به یک «دستور» میچسباند، کاربر میتواند دستور را عوض کند. این حمله «تزریق» نام دارد. با یک…
- جلسهی 27: مسیر فایل و `..` (File Paths and `..`) — یک برنامه که فایلها را با اسمی که کاربر میدهد باز میکند، اگر دقت نکند با ../ از پوشهی مجاز بیرون میزند. با یک…
- جلسهی 28: پروژه: دفترچهی یادداشت ضدخراب (Project: Tamper-proof Notebook) — سه جلسهی گذشته را در یک پروژه جمع میکنیم: دفترچهی یادداشتی شبیهسازیشده که عنوانها را با فهرست سفید میسنجد،…
کلید و شبکه
- جلسهی 29: کلید عمومی با عدد (Public Key with Numbers) — تا حالا رمزها یک کلید مشترک داشتند. حالا دو کلید میسازیم: یکی عمومی برای قفل کردن، یکی خصوصی برای باز کردن. با یک RSA…
- جلسهی 30: کد یکبارمصرف واقعی (A Real One-Time Code) — کدهای ۶ رقمی که برنامهی احراز هویت هر ۳۰ ثانیه عوض میکند از کجا میآیند؟ از یک راز مشترک و زمان. نسخهی سادهشدهی…
- جلسهی 31: شبکه از بالا (The Network from Above) — اینترنت چطور پیام را به مقصد میرساند؟ آدرس IP، شمارهی پورت و DNS را از بالا نگاه میکنیم و بعد با دیکشنری و رشته…
- جلسهی 32: پروژه: چت دو نفره (Project: Two-Person Chat) — همهچیز را در یک برنامه جمع میکنیم: یک چت شبیهسازیشده که فرستنده و گیرنده دو تابعاند و پیامها از یک لیست رد…
کشف و بازیابی
- جلسهی 33: لاگ بخوان (Read the Log) — سرورها هر اتفاق را در یک «لاگ» مینویسند. یاد میگیریم خطهای لاگ را با split بخوانیم، با Counter بشماریم و بازهی…
- جلسهی 34: نشانههای حمله (Signs of an Attack) — حملهی حدس رمز یعنی خیلی تلاش در زمان کم. زمانها را به دقیقهها گروه میکنیم، تابع هشدار مینویسیم، گزارش به ادمین…
- جلسهی 35: پشتیبان و بازیابی (Backup and Restore) — بهترین دفاع در برابر خرابی و باجافزار، پشتیبان است. با دیکشنریِ «فایلها» یک پشتیبان میسازیم، با sha256 چکسام…
- جلسهی 36: پروژه: نگهبان کوچک (Project: Little Guardian) — سه جلسهی قبل را یکی میکنیم: لاگ را میخوانیم، حملهی حدس رمز را تشخیص میدهیم، کاربر را قفل و هشدار میدهیم، چکسام…
پرچم را بگیر
- جلسهی 37: فرهنگ CTF (CTF Culture) — CTF یعنی «پرچم را بگیر»: مسابقهای قانونی و امن برای یادگیری امنیت. با دستهها، قالب پرچم، write-up و گزارش مسئولانه…
- جلسهی 38: فارنزیک ساده (Simple Forensics) — فارنزیک یعنی پیدا کردن شواهد. در متن دنبال FLAG{ میگردیم، base64 و hex را به متن برمیگردانیم، رشتهها را معکوس…
- جلسهی 39: CTF کلاسی (Class CTF) — مسابقهی کلاسی! ده معما: سزار، base64، XOR، hex، لایهها، لاگ، جانشینی، تحلیل فراوانی، پیدا کردن رمز از روی sha256 و…
- جلسهی 40: ارائه و گواهی (Presentation and Certificate) — پایان فاز! گزارش نهایی امنیتی خودت را از دادهی داخل برنامه میسازی، چکلیست را امتیاز میدهی، یک «گواهی» چاپ میکنی و…
کلاهسفید و مرورگر
- جلسهی 41: قرارداد کلاهسفید (The White-Hat Contract) — یاد میگیری یک هکر کلاهسفید پیش از هر آزمایشی چه چیزی لازم دارد: اجازهی کتبی، محدودهی روشن، گزارش مسئولانه و شناخت…
- جلسهی 42: مرورگر از داخل ۱: درخواست و پاسخ (The Browser from the Inside 1) — میبینی وقتی آدرسی را باز میکنی مرورگر چه میفرستد و سرور چه برمیگرداند، و DevTools را بهعنوان ذرهبین امنیتی…
- جلسهی 43: مرورگر از داخل ۲: کوکی و نشست (The Browser from the Inside 2) — میفهمی سایت چطور تو را «به یاد میآورد»: کوکی، نشست (session) و پرچمهایی که کوکی را امن میکنند.
- جلسهی 44: پروژه: نقشهی یک سایت (Project: Map of a Site) — صفحهی خودت را مثل یک بازرس بررسی میکنی: هر درخواستی که میفرستد، هر منبعی که بار میکند، و هر جایی که داده میگیرد؛…
XSS و CSP
- جلسهی 45: XSS ۱: متنی که کد میشود (XSS 1: Text That Becomes Code) — میبینی چطور یک پیام سادهی مهمان میتواند در مرورگر دیگران به کد تبدیل شود، و یاد میگیری با textContent و escape…
- جلسهی 46: XSS ۲: جاهایی که پنهان میشود (XSS 2: Where It Hides) — سه نوع XSS (ذخیرهشده، بازتابی، DOM) را میشناسی و جاهای فراموششده را یاد میگیری: پارامتر آدرس، ویژگی href و…
- جلسهی 47: CSP و سرآیندهای امنیتی (CSP and Security Headers) — یاد میگیری سرور چطور با چند سرآیند به مرورگر میگوید «چه چیزی اجازه دارد اجرا شود»، و با یک CSP در پیشنمایش،…
- جلسهی 48: پروژه: دفتر مهمان امن (Project: Safe Guestbook) — دفتر مهمان خراب را قدم به قدم به یک دفتر مهمان امن تبدیل میکنی: متن امن، اعتبارسنجی ورودی، لینک با فهرست مجاز و CSP.
ورود و CSRF
- جلسهی 49: احراز هویت در وب ۱: نشست (Web Authentication 1: Sessions) — مسیر کامل ورود به یک سایت را دنبال میکنی: فرم، بررسی رمز با هش، ساختن نشست، کوکی؛ و میفهمی چرا رمز هیچوقت در آدرس…
- جلسهی 50: احراز هویت در وب ۲: توکن (Web Authentication 2: Tokens) — توکنها را میشناسی: رشتهای که خودش میگوید کی هستی و تا کی معتبر است، با یک امضا که جعل را لو میدهد؛ و قاعدههای…
- جلسهی 51: CSRF: درخواستی که تو نخواستی (CSRF: Requests You Never Meant) — میبینی چطور یک سایت دیگر میتواند مرورگرِ تو را وادار کند از طرف تو درخواست بفرستد، و با توکن ضد CSRF و SameSite…
- جلسهی 52: پروژه: ورود امن وب (Project: Secure Web Login) — یک صفحهی ورود کامل میسازی: فرم درست، سرور شبیهسازیشده با هش و قفل شدن بعد از سه تلاش، توکن نشست، و لاگی که هر تلاش…
HTTPS و رمز مرورگر
- جلسهی 53: HTTPS واقعی ۱: TLS چه قولی میدهد (Real HTTPS 1: What TLS Promises) — به زبان ساده میفهمی وقتی قفل کنار آدرس سبز است چه اتفاقی افتاده: سه قول TLS، دست دادن اولیه، و گواهینامهای که هویت…
- جلسهی 54: HTTPS واقعی ۲: خواندن قفل مرورگر (Real HTTPS 2: Reading the Lock) — یاد میگیری قفل مرورگر را درست بخوانی: چه چیزی را تضمین میکند و چه چیزی را نه، محتوای مخلوط، هشدار گواهی، HSTS و این…
- جلسهی 55: رمز سمت کاربر (Crypto in the Browser) — با crypto.subtle در جاوااسکریپت هش میسازی، از رمز عبور کلید میسازی و با AES-GCM رمز میکنی و میگشایی؛ و میفهمی…
- جلسهی 56: پروژه: یادداشت رمزشدهی مرورگری (Project: Encrypted Browser Note) — یک یادداشت شخصی میسازی که در حافظهی مرورگر ذخیره میشود، ولی فقط بهصورت رمزشده: بدون رمز عبور، حتی خودِ صفحه هم…
بازبینی و اصلاح
- جلسهی 57: اشتباههای رایج توسعهدهنده ۱: رازها و اعتماد (Developer Mistakes 1: Secrets and Trust) — اشتباههایی را میبینی که هر روز در پروژههای واقعی پیدا میشوند: کلید در کد، رمز در گیت، اعتماد به ورودی، پیام خطای…
- جلسهی 58: اشتباههای رایج توسعهدهنده ۲: ده خطر اصلی وب (Developer Mistakes 2: OWASP Top 10) — فهرست OWASP Top 10 را به زبان نوجوان میخوانی، هر مورد را به چیزی که در این دوره دیدی وصل میکنی، و دو مورد تازه را…
- جلسهی 59: بازبینی کد امنیتی (Security Code Review) — یاد میگیری کد دیگران (و خودت) را با یک چکلیست امنیتی بخوانی، اشکالها را با شدت و شمارهی خط گزارش کنی و راه درست…
- جلسهی 60: پروژه: آسیبپذیری را ببند (Project: Close the Vulnerability) — یک صفحهی عمداً خراب با پنج اشکال میگیری: اول همه را با چکلیست پیدا میکنی و گزارش مینویسی، بعد یکییکی میبندی تا…
CTF و مسیر شغلی
- جلسهی 61: CTF وب ۱: معماها (Web CTF 1: The Puzzles) — یک مسابقهی «پرچم را بگیر» روی صفحههای خودِ همین سایت: پرچمهای پنهان در سورس، در کوکیهای ساختگی، در کدگذاریها و در…
- جلسهی 62: CTF وب ۲: گزارش حل (write-up) (Web CTF 2: The Write-Up) — چند معمای دیگر حل میکنی و بعد مهمترین مهارت CTF را تمرین میکنی: نوشتن write-up، گزارشی که دیگران بتوانند با آن مسیر…
- جلسهی 63: مسیر شغلی و گواهیها (Career Paths and Certificates) — نقشهی راه بعد از این دوره: شغلهای امنیت، برنامههای bug bounty و قاعدههایشان، picoCTF و مسابقهها، رشتههای…
- جلسهی 64: ارائه و گواهی مدافع (Presentation and the Defender Certificate) — پایان فاز ۲: یک گزارش امنیتی کامل از یک پروژهی واقعیِ خودت مینویسی (نقشه، یافتهها، درمانها، آزمون دوباره)، آن را…
مدل تهدید و شبکهی خانه
- جلسهی 65: مدل تهدید (Threat Model) — یاد میگیری مثل یک مدافع فکر کنی: چه چیزی ارزش دارد، کی ممکن است سراغش بیاید، و کدام خطر اول باید بسته شود؛ و مدل…
- جلسهی 66: طراحی امن (Secure Design) — سه اصلِ طلاییِ طراحیِ امن را با مثالهای پایتون یاد میگیری: کمترین دسترسی، دفاعِ لایهلایه، و شکستِ ایمن.
- جلسهی 67: شبکهی خانگی امن ۱ (Secure Home Network 1) — مودم/روترِ خانه را میشناسی: رمزِ پنلِ مدیریت، رمزِ وایفای و WPA2/WPA3، بهروزرسانی، و ایدهی فایروال؛ و با قواعدِ…
- جلسهی 68: پروژه: نگهبانِ شبکهی خانه (Project: Home Network Guard) — فیلترِ DNS، وایفایِ مهمان و جدا کردنِ دستگاههای هوشمند را یاد میگیری و در چهار قدم یک «نگهبانِ شبکهی خانه»…
پاسخ به حادثه
- جلسهی 69: پاسخ به حادثه ۱ (Incident Response 1) — چهار مرحلهی پاسخ به حادثه را یاد میگیری: کشف، مهار، بازیابی، درس گرفتن؛ با یک تمرینِ دورِ میز (tabletop) دربارهی…
- جلسهی 70: پاسخ به حادثه ۲ (Incident Response 2) — از یک گزارشِ متنیِ ساختگی، خطِ زمانِ حادثه را در پایتون میسازی: خطها را میخوانی، زمان و رخداد را جدا میکنی، مرتب…
- جلسهی 71: پروژه: دفترچهی حادثه (Project: Incident Playbook) — قدم به قدم یک «دفترچهی حادثه» میسازی: برنامهای که برای هر نوعِ حادثه (حسابِ هکشده، گوشیِ گمشده، فایلهای قفلشده)…
- جلسهی 72: پروژه: ردپای دیجیتالِ من (Project: My Digital Footprint) — OSINT را فقط روی خودت انجام میدهی: یاد میگیری ردپای دیجیتال چیست، چه چیزهایی از تو عمومی است، و در چهار قدم یک…
حریم خصوصی و موبایل
- جلسهی 73: ردپای دیجیتال ۲: تنظیماتِ حریمِ خصوصی (Digital Footprint 2: Privacy Settings) — یاد میگیری تنظیماتِ حریمِ خصوصیِ حسابهایت را مثل یک مدافع مرور کنی و یک «بازبینِ تنظیمات» مینویسی که دادهی ساختگیِ…
- جلسهی 74: رمزنگاری کاربردی (Applied Cryptography) — رمزنگاری را از دیدِ یک مدافعِ کاربردی میبینی: هش با hashlib، امضای پیام با hmac، نمک، مدیریتِ کلید، و چرا هیچوقت…
- جلسهی 75: امنیت موبایل و اپها ۱ (Mobile and App Security 1) — یاد میگیری گوشیِ خودت را امن کنی: قفل و رمزنگاریِ دستگاه، بهروزرسانی، نصب فقط از فروشگاهِ رسمی، و مجوزهای اپ؛ و…
- جلسهی 76: پروژه: بازبینِ مجوزها (Project: Permission Auditor) — در چهار قدم یک «بازبینِ مجوزها» میسازی: برنامهای که فهرستِ ساختگیِ اپها و مجوزهایشان را میگیرد، با فهرستِ «نیازِ…
پروژهی پایانی
- جلسهی 77: تمرینِ پازل ۱: قالبهای داده (Puzzle Practice 1: Data Formats) — مسابقههای آموزشیِ امنیت (مثلِ picoCTF) را بهعنوانِ زمینِ تمرینِ قانونی میشناسی و پازلهای مقدماتیِ آن را حل میکنی:…
- جلسهی 78: تمرینِ پازل ۲: منطق و رایتآپ (Puzzle Practice 2: Logic and Write-ups) — پازلهای سطحِ دوم: شناختنِ نوعِ هش از طولش، بررسیِ سالم بودنِ فایلها با فهرستِ هش، پازلهای منطقی روی یک گزارشِ…
- جلسهی 79: پروژهی آزاد (Free Project) — پروژهی دفاعیِ خودت را انتخاب میکنی (نمایشِ مدیریتِ رمز، نگهبانِ گزارش، یا اپِ چکلیستِ حریمِ خصوصی) و با یک الگویِ…
- جلسهی 80: ارائه و گواهی نهایی (Presentation and Final Certificate) — پروژهات را در پنج دقیقه ارائه میکنی، گزارشِ کوتاهِ آن را مینویسی، و با یک مرورِ پایانی از قانون و اخلاقِ تیمِ آبی،…
بیشتر بخوان
- امنیت سایبری چیست؟ آموزش برای نوجوانان: امنیت سایبری از زاویهی دفاعی: سهگانهی CIA، رمز قوی و مدیریت رمز، فیشینگ، تأیید دومرحلهای، هش و رمز سزار با پایتون، قانون، CTF و شغلها.
- چطور برنامهنویس شویم؟ نقشهی راه از نوجوانی: نقشهی راه برنامهنویس شدن برای نوجوانان و والدین: زبان اول، پروژه، نمونهکار و گیتهاب، انگلیسی و ریاضی، انتخاب تخصص، دانشگاه و زمانبندی واقعی.