بتل کد Battle Codeدارد باز می‌شود…

آموزش پایتون

متغیر در پایتون: تعریف، نام‌گذاری و تغییر مقدار با مثال

۱۰ دقیقه مطالعه · ۳۰ مهر ۱۴۰۵

فهرست مطالب
  1. متغیر چیست؟
  2. ساختن متغیر با علامت مساوی
  3. قانون‌های نام‌گذاری متغیر
  4. عوض کردن مقدار متغیر
  5. مقداردهی چندگانه
  6. جابه‌جا کردن مقدار دو متغیر
  7. متغیر و نوع داده
  8. اشتباه‌های رایج با متغیرها
  9. سؤال‌های پرتکرار

متغیر در پایتون اسمی است که یک مقدار را برای ما نگه می‌دارد تا بعداً با همان اسم به آن دسترسی داشته باشیم. متغیر را با علامت مساوی می‌سازیم: age = 12 یعنی «اسم age را روی عدد ۱۲ بگذار». در پایتون لازم نیست نوع متغیر را از قبل بگویید و هر وقت بخواهید می‌توانید مقدارش را عوض کنید. اسم متغیر فقط می‌تواند حرف، رقم و زیرخط (_) داشته باشد و نباید با رقم شروع شود.

در این مقاله یاد می‌گیرید متغیر دقیقاً چیست، چطور ساخته می‌شود، اسم خوب برای متغیر چه قانون‌هایی دارد، چطور مقدارش را عوض کنید، چطور چند متغیر را با هم مقدار بدهید و مقدار دو متغیر را جابه‌جا کنید. در پایان هم رایج‌ترین اشتباه‌ها را با پیام خطایشان می‌بینید تا اگر روزی به آن‌ها برخوردید، بدانید مشکل از کجاست. همه‌ی مثال‌ها را می‌توانید در ویرایشگر آنلاین پایتون اجرا کنید و عددهایشان را تغییر دهید.

متغیر چیست؟

تصور کنید روی میزتان چند جعبه دارید و روی هر جعبه یک برچسب چسبانده‌اید: «سکه‌ها»، «امتیاز»، «اسم بازیکن». هر وقت بخواهید بدانید چند سکه دارید، لازم نیست همه‌چیز را از اول بشمارید؛ فقط داخل جعبه‌ی «سکه‌ها» را نگاه می‌کنید. متغیر در برنامه‌نویسی همین جعبه‌ی برچسب‌دار است. برنامه مقدار را داخلش می‌گذارد و هر جا لازم شد، با اسمش آن را برمی‌دارد.

name = "Ali"
age = 12
print(name)
print(age)
Ali
12

اینجا دو متغیر ساخته‌ایم: name که یک متن را نگه می‌دارد و age که یک عدد را. وقتی به print اسم متغیر را می‌دهیم، مقدار داخلش چاپ می‌شود، نه خود اسم.

چرا اصلاً متغیر لازم داریم؟ چون برنامه‌ها با داده کار می‌کنند: امتیاز بازی، اسم کاربر، قیمت یک جنس، دمای هوا. این داده‌ها باید جایی نگه داشته شوند، در حساب‌ها به کار بروند و وقتی چیزی تغییر کرد، به‌روز شوند. بدون متغیر، تقریباً هیچ برنامه‌ی مفیدی نمی‌شود نوشت.

ساختن متغیر با علامت مساوی

در پایتون متغیر با مقداردهی (assignment) ساخته می‌شود: اسم متغیر، علامت = و بعد مقدار. همین که این خط اجرا شود، متغیر وجود دارد. دستور جداگانه‌ای برای «تعریف» متغیر لازم نیست.

نکته‌ی خیلی مهم این است که = در پایتون یعنی «بگذار داخل»، نه «مساوی است با». پایتون اول سمت راست را حساب می‌کند و بعد نتیجه را در متغیر سمت چپ می‌گذارد:

apples = 5
pears = 3
total = apples + pears
print("Total fruit:", total)
Total fruit: 8

در خط سوم، پایتون اول apples + pears را حساب می‌کند که می‌شود ۸ و بعد این عدد را در total می‌گذارد. حالا total یک متغیر معمولی است که مقدارش ۸ است.

متغیرها برنامه را خواناتر هم می‌کنند. به این مثال خرید نگاه کنید:

price = 12000
count = 3
discount = 5000
total = price * count - discount
print("You pay", total, "Toman")
You pay 31000 Toman

اگر به‌جای این متغیرها فقط می‌نوشتیم 12000 * 3 - 5000، کسی که کد را می‌خواند نمی‌فهمید این عددها چه معنایی دارند. اسم‌ها به کد معنی می‌دهند و اگر قیمت عوض شد، فقط یک خط را تغییر می‌دهید.

اگر می‌خواهید مقدار متغیر را از کاربر بگیرید، مثلاً اسم یا سنش را بپرسید، مقاله‌ی گرفتن ورودی در پایتون را بخوانید.

قانون‌های نام‌گذاری متغیر

پایتون برای اسم متغیر چند قانون قطعی دارد. اگر رعایتشان نکنید، برنامه اصلاً اجرا نمی‌شود:

  • اسم فقط می‌تواند از حرف، رقم و زیرخط (_) ساخته شود.
  • اسم نباید با رقم شروع شود: level2 درست است، اما 2level نه.
  • فاصله داخل اسم مجاز نیست: به‌جای first name بنویسید first_name.
  • اسم نباید یکی از کلمه‌های کلیدی پایتون باشد، مثل if، for، class یا True.
  • حروف بزرگ و کوچک با هم فرق دارند: score و Score دو متغیر جدا هستند.
اسمدرست است؟چرا؟
player_nameبلهحرف و زیرخط
level2_bossبلهرقم وسط اسم اشکالی ندارد
_hiddenبلهشروع با زیرخط مجاز است
2nd_placeنهبا رقم شروع شده
first nameنهفاصله دارد
high-scoreنهخط تیره یعنی تفریق
classنهکلمه‌ی کلیدی است

حساس بودن به بزرگی و کوچکی حروف را در این مثال ببینید:

my_score = 10
My_Score = 20
print(my_score, My_Score)
10 20

کلمه‌های کلیدی پایتون را خود پایتون می‌تواند فهرست کند. لازم نیست حفظشان کنید؛ ویرایشگرهای کد معمولاً آن‌ها را رنگی نشان می‌دهند:

import keyword
print(keyword.kwlist)
['False', 'None', 'True', 'and', 'as', 'assert', 'async', 'await', 'break', 'class', 'continue', 'def', 'del', 'elif', 'else', 'except', 'finally', 'for', 'from', 'global', 'if', 'import', 'in', 'is', 'lambda', 'nonlocal', 'not', 'or', 'pass', 'raise', 'return', 'try', 'while', 'with', 'yield']

اسم خوب، اسم بد

جدا از قانون‌ها، چند عادت خوب هم هست که برنامه‌نویس‌های پایتون رعایت می‌کنند:

  • اسم معنی‌دار انتخاب کنید. total_price خیلی بهتر از tp یا x است. شش ماه بعد که کد را می‌خوانید، از خودتان تشکر می‌کنید.
  • کلمه‌ها را با زیرخط جدا کنید. در پایتون رسم است اسم متغیر با حروف کوچک و زیرخط نوشته شود: high_score، player_name. به این سبک snake_case می‌گویند.
  • مقدارهای ثابت را با حروف بزرگ بنویسید. اگر مقداری قرار نیست در برنامه عوض شود، مثل عدد پی، رسم است اسمش را با حروف بزرگ بنویسند. این فقط یک قرارداد است و پایتون جلوی تغییرش را نمی‌گیرد.
PI = 3.14159
MAX_LIVES = 3
radius = 2
area = PI * radius * radius
print(area)
12.56636

پایتون ۳ اجازه می‌دهد اسم متغیر فارسی هم باشد و مثلاً سن = 12 بدون خطا اجرا می‌شود. اما این کار را توصیه نمی‌کنیم: تایپش سخت است، در ویرایشگر جهت خط به‌هم می‌ریزد و برنامه‌نویس‌های دیگر نمی‌توانند کدتان را راحت بخوانند. اسم‌ها را انگلیسی بگذارید و متن‌های داخل گیومه را هر زبانی که دوست دارید بنویسید.

عوض کردن مقدار متغیر

اسمش «متغیر» است چون مقدارش می‌تواند تغییر کند. اگر به متغیری که از قبل وجود دارد مقدار تازه بدهید، مقدار قبلی کنار گذاشته می‌شود:

x = 10
x = 25
print(x)
25

خیلی وقت‌ها مقدار تازه از روی مقدار قبلی حساب می‌شود، مثل امتیاز بازی که هر بار چند امتیاز به آن اضافه می‌شود:

score = 0
print(score)
score = score + 10
print(score)
score = score + 5
print(score)
0
10
15

خط score = score + 10 در ریاضی بی‌معنی است، اما در پایتون کاملاً منطقی است: «مقدار فعلی score را بردار، ۱۰ تا به آن اضافه کن و نتیجه را دوباره در score بگذار».

یک مثال دیگر: دمای هوا در طول روز.

temperature = 18
print("Morning:", temperature)
temperature = temperature + 7
print("Noon:", temperature)
temperature = temperature - 10
print("Night:", temperature)
Morning: 18
Noon: 25
Night: 15

میان‌برهای += و -=

چون این کار خیلی پیش می‌آید، پایتون برایش شکل کوتاه‌تری دارد. coins += 5 دقیقاً همان coins = coins + 5 است:

lives = 3
lives -= 1
print(lives)
coins = 10
coins += 5
coins *= 2
print(coins)
2
30
شکل کوتاهمعادلمعنی
x += 3x = x + 3۳ تا اضافه کن
x -= 3x = x - 3۳ تا کم کن
x *= 3x = x * 3سه برابر کن
x /= 3x = x / 3تقسیم بر ۳ کن

وقتی یک متغیر را در دیگری می‌گذاریم

در مثال زیر b = a یعنی «مقدار فعلی a را در b هم بگذار». بعد از آن اگر a را عوض کنیم، b همان مقدار قبلی را نگه می‌دارد:

a = 5
b = a
a = 8
print(a, b)
8 5

در ویرایشگر بتل کد دکمه‌ی «قدم‌به‌قدم» برنامه را خط به خط اجرا می‌کند و کنار کد نشان می‌دهد هر متغیر در هر لحظه چه مقداری دارد. برای فهمیدن این‌که مقدار متغیرها چطور عوض می‌شود، هیچ‌چیز به اندازه‌ی دیدن آن کمک نمی‌کند.

مقداردهی چندگانه

پایتون اجازه می‌دهد چند متغیر را در یک خط مقدار بدهید. مقدارها به ترتیب در متغیرها قرار می‌گیرند: اولی در اولی، دومی در دومی و همین‌طور تا آخر.

x, y, z = 1, 2, 3
print(x, y, z)
1 2 3

مقدارها لازم نیست از یک نوع باشند:

name, age, city = "Sara", 11, "Tabriz"
print(name, age, city)
Sara 11 Tabriz

اگر بخواهید چند متغیر همه با یک مقدار شروع کنند، می‌توانید زنجیره‌ای بنویسید:

a = b = c = 0
print(a, b, c)
0 0 0

فقط دقت کنید تعداد اسم‌ها و مقدارها برابر باشد. اگر سه مقدار را به دو متغیر بدهید، پایتون نمی‌داند مقدار سوم را کجا بگذارد:

x, y = 1, 2, 3
ValueError: too many values to unpack (expected 2)

به این کار باز کردن (unpacking) هم می‌گویند و با لیست‌ها و تاپل‌ها هم کار می‌کند. در مقاله‌ی تاپل و مجموعه در پایتون بیشتر درباره‌اش خواهید خواند.

جابه‌جا کردن مقدار دو متغیر

فرض کنید a مقدار ۱ و b مقدار ۲ دارد و می‌خواهید جای این دو مقدار را عوض کنید. اولین چیزی که به ذهن خیلی‌ها می‌رسد، این است:

a = 1
b = 2
a = b
b = a
print(a, b)
2 2

درست کار نکرد! در خط سوم، مقدار a با ۲ عوض شد و عدد ۱ برای همیشه از دست رفت. در خط چهارم هم b همان ۲ را گرفت. مثل این است که بخواهید محتوای دو لیوان را جابه‌جا کنید، بدون این‌که لیوان سومی داشته باشید.

راه کلاسیک: یک متغیر کمکی

راه‌حل همان لیوان سوم است: یک متغیر موقت که مقدار اول را نگه دارد.

a = 1
b = 2
temp = a
a = b
b = temp
print(a, b)
2 1

این روش در همه‌ی زبان‌های برنامه‌نویسی کار می‌کند و خوب است منطقش را بفهمید، چون در الگوریتم‌هایی مثل مرتب‌سازی زیاد به کار می‌رود.

راه پایتونی: یک خط

پایتون با مقداردهی چندگانه این کار را در یک خط انجام می‌دهد. سمت راست اول کامل حساب می‌شود و بعد مقدارها در متغیرهای سمت چپ قرار می‌گیرند، پس هیچ مقداری از دست نمی‌رود:

a = 1
b = 2
a, b = b, a
print(a, b)
2 1

متغیر و نوع داده

در بعضی زبان‌ها باید از قبل بگویید متغیر قرار است عدد نگه دارد یا متن. پایتون این‌طور نیست: نوع را از روی مقدار تشخیص می‌دهد و حتی اجازه می‌دهد یک متغیر بعداً مقداری از نوع دیگر بگیرد. تابع type() نوع مقدار داخل متغیر را نشان می‌دهد:

box = 42
print(type(box))
box = "forty-two"
print(type(box))
<class 'int'>
<class 'str'>

int یعنی عدد صحیح و str یعنی رشته یا متن. این انعطاف راحت است، اما بهتر است یک متغیر را در طول برنامه برای یک نوع داده به کار ببرید تا کد گیج‌کننده نشود. انواع داده را در مقاله‌ی انواع داده در پایتون کامل توضیح داده‌ایم.

اشتباه‌های رایج با متغیرها

این‌ها خطاهایی است که تقریباً همه در هفته‌های اول می‌بینند. از هر پیام خطا فقط خط آخرش را آورده‌ایم. متن پیام‌ها ممکن است در نسخه‌های مختلف پایتون کمی فرق کند، اما معنی‌شان همین است.

استفاده از متغیر قبل از ساختنش

print(score)
NameError: name 'score' is not defined

پایتون خط‌ها را از بالا به پایین اجرا می‌کند. اگر متغیری را قبل از مقداردهی به کار ببرید، هنوز وجود ندارد.

غلط تایپی در اسم

total = 5
print(totl)
NameError: name 'totl' is not defined. Did you mean: 'total'?

برای پایتون totl و total دو اسم کاملاً متفاوت‌اند. خوشبختانه پایتون نزدیک‌ترین اسم را پیشنهاد می‌دهد.

گذاشتن اسم متغیر داخل گیومه

age = 12
print("age")
print(age)
age
12

این خطا نمی‌دهد، اما نتیجه آن چیزی نیست که می‌خواستید. "age" یک متن چهارحرفی است، اما age بدون گیومه متغیر است.

جابه‌جا نوشتن دو طرف مساوی

5 = x
SyntaxError: cannot assign to literal here. Maybe you meant '==' instead of '='?

اسم متغیر همیشه سمت چپ = می‌آید و مقدار سمت راست.

اشتباه گرفتن = با ==

= مقدار می‌دهد، اما == دو مقدار را مقایسه می‌کند. در شرط‌ها باید از == استفاده کنید:

x = 5
if x = 5:
    print("five")
SyntaxError: invalid syntax. Maybe you meant '==' or ':=' instead of '='?

شکل درستش if x == 5: است. درباره‌ی شرط‌ها در مقاله‌ی شرط if در پایتون نوشته‌ایم.

شروع اسم با رقم یا فاصله داخل اسم

2nd_place = "Reza"
SyntaxError: invalid decimal literal

پایتون وقتی رقمی در اول اسم می‌بیند، فکر می‌کند دارید عدد می‌نویسید. اسم را به second_place یا place_2 تغییر دهید.

در بتل کد خطاها به فارسی ساده توضیح داده می‌شوند و گاهی پیشنهاد درستش هم آماده است. برای تمرین متغیرها، جلسه‌ی جعبه‌های اسم‌دار در دوره‌ی پایتون و بخش ورودی و متغیر در تمرین‌خانه را امتحان کنید. بچه‌های ۷ تا ۹ سال هم همین مفهوم را در جلسه‌ی جعبه‌های حافظه یاد می‌گیرند.

سؤال‌های پرتکرار

متغیر در پایتون چیست؟

متغیر اسمی است که به یک مقدار، مثل عدد یا متن، اشاره می‌کند تا بتوانید بعداً با همان اسم از آن مقدار استفاده کنید یا تغییرش دهید. متغیر با علامت = ساخته می‌شود، مثل score = 0.

آیا در پایتون باید نوع متغیر را مشخص کنیم؟

نه. پایتون نوع را از روی مقدار تشخیص می‌دهد؛ age = 12 یک عدد صحیح و name = "Sara" یک رشته می‌سازد. با تابع type() می‌توانید نوع هر مقدار را ببینید.

اسم متغیر در پایتون چه قانون‌هایی دارد؟

اسم فقط می‌تواند حرف، رقم و زیرخط داشته باشد، نباید با رقم شروع شود، فاصله نداشته باشد و یکی از کلمه‌های کلیدی پایتون مثل if یا class نباشد. بزرگی و کوچکی حروف هم مهم است و Score با score فرق دارد.

چطور مقدار دو متغیر را در پایتون جابه‌جا کنیم؟

ساده‌ترین راه پایتونی a, b = b, a است. راه کلاسیک هم این است که مقدار یکی را در یک متغیر موقت مثل temp نگه دارید، بعد مقدارها را جابه‌جا کنید.

فرق = و == در پایتون چیست؟

= مقدار سمت راست را در متغیر سمت چپ می‌گذارد، اما == دو مقدار را مقایسه می‌کند و جوابش True یا False است. در شرط‌ها همیشه از == استفاده می‌شود.

می‌شود اسم متغیر را فارسی نوشت؟

از نظر فنی بله، پایتون ۳ اسم فارسی را قبول می‌کند. اما توصیه نمی‌شود، چون تایپ و خواندن کد سخت‌تر می‌شود. بهتر است اسم متغیرها انگلیسی باشد و متن‌های داخل گیومه فارسی.

همین حالا روی Battle Code تمرین کن

مقاله‌های دیگر

همه‌ی مقاله‌ها