زبانهای برنامهنویسی
پایتون چیست؟ تاریخچه، کاربردها و راه شروع
۹ دقیقه مطالعه · ۲۸ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
پایتون (Python) یک زبان برنامهنویسی همهکاره، رایگان و متنباز است که با دستورهای کوتاه و خوانایش شناخته میشود. با پایتون میشود سایت ساخت، داده تحلیل کرد، هوش مصنوعی آموزش داد، کارهای تکراری را خودکار کرد و برنامهنویسی را از صفر یاد گرفت. همین سادگی و همهکاره بودن، آن را به یکی از محبوبترین زبانهای دنیا و انتخاب اول بسیاری از مدرسهها و دانشگاهها تبدیل کرده است.
اگر برایتان سؤال است که پایتون چیست، از کجا آمده و چرا اینقدر دربارهاش حرف زده میشود، این مقاله به زبان ساده جواب میدهد: تاریخچهی کوتاه پایتون، دلیل محبوبیتش، کاربردهای واقعی، چند نمونه کد و اینکه چطور میتوانید همین امروز، بدون نصب هیچ برنامهای، اولین کد پایتون خود را اجرا کنید.
پایتون از کجا آمد؟ تاریخچهی کوتاه
پایتون را خیدو فان روسوم (Guido van Rossum)، برنامهنویس هلندی، ساخت. او کار روی این زبان را در اواخر سال ۱۹۸۹ و در دوران تعطیلات کریسمس، بهعنوان یک پروژهی شخصی، در مؤسسهی تحقیقاتی CWI در آمستردام شروع کرد. هدفش زبانی بود که هم قدرتمند باشد و هم خواندن و نوشتنش برای آدمها راحت باشد. اولین نسخهی عمومی پایتون در فوریهی ۱۹۹۱ منتشر شد.
شاید فکر کنید اسم پایتون از مار پیتون گرفته شده، اما اینطور نیست. فان روسوم طرفدار یک برنامهی کمدی تلویزیونی بریتانیایی به اسم «سیرک پرندهی مانتی پایتون» (Monty Python's Flying Circus) بود و اسمی کوتاه، کمی رازآلود و متفاوت میخواست. با این حال، نماد مار بعدها در لوگوی پایتون جا افتاد.
از پایتون ۲ تا پایتون ۳
پایتون ۲ در سال ۲۰۰۰ منتشر شد و سالها پراستفادهترین نسخه بود. در سال ۲۰۰۸ پایتون ۳ آمد که بعضی ایرادهای قدیمی زبان را برطرف میکرد، اما با کدهای پایتون ۲ کاملاً سازگار نبود. به همین دلیل دو نسخه مدتها کنار هم استفاده میشدند. پشتیبانی رسمی از پایتون ۲ از ابتدای سال ۲۰۲۰ تمام شد و امروز هر کسی که پایتون یاد میگیرد، باید پایتون ۳ را یاد بگیرد.
یکی از تفاوتهای معروف این دو نسخه، دستور چاپ است. در پایتون ۲ مینوشتند print "Hello"، اما در پایتون ۳ دستور print یک تابع (function) است و باید پرانتز داشته باشد: print("Hello"). اگر در اینترنت به آموزشی برخوردید که چاپ را بدون پرانتز مینویسد، احتمالاً قدیمی است.
در سالهای اخیر، تقریباً هر سال یک نسخهی جدید از پایتون ۳ منتشر میشود که معمولاً امکانات تازه و سرعت بیشتری دارد. برای یادگیری، تفاوت این نسخههای جدید با هم آنقدر نیست که نگرانش باشید.
امروز پایتون را بنیاد نرمافزار پایتون (Python Software Foundation)، که سازمانی غیرانتفاعی است، به همراه جامعهای بزرگ از برنامهنویسهای داوطلب در سراسر دنیا نگهداری و بهروز میکند.
چرا پایتون اینقدر محبوب است؟
دلیل محبوبیت پایتون یک چیز نیست؛ ترکیبی از چند ویژگی است که کمتر زبانی همه را با هم دارد.
خوانا مثل یک متن ساده
کد پایتون شبیه جملههای سادهی انگلیسی است. بهجای علامتهای زیاد مثل آکولاد و نقطهویرگول، پایتون از تورفتگی (indentation) استفاده میکند تا نشان دهد کدام خطها به هم تعلق دارند. این کار هم کد را مرتب نگه میدارد و هم یادگیری را آسانتر میکند. برای مقایسه، چاپ یک پیام ساده در جاوا این شکلی است:
public class Main {
public static void main(String[] args) {
System.out.println("Hello!");
}
}
و همین کار در پایتون فقط یک خط است:
print("Hello!")
جاوا زبان خوب و قدرتمندی است، اما برای یک تازهکار، پنج خط کد که بیشترش را هنوز نمیفهمد، شروع دلگرمکنندهای نیست. در پایتون، از همان روز اول تمرکز روی فکر کردن است، نه روی حفظ کردن قالب.
کتابخانه برای تقریباً هر کاری
پایتون یک کتابخانهی استاندارد (standard library) بزرگ دارد؛ یعنی ابزارهای زیادی همراه خود زبان میآید، از کار با فایل و تاریخ گرفته تا عدد تصادفی و نقاشی با لاکپشت (Turtle). علاوه بر آن، هزاران کتابخانهی رایگان دیگر را برنامهنویسهای دنیا ساختهاند و هر کسی میتواند از آنها استفاده کند.
رایگان، متنباز و روی همهی سیستمها
پایتون کاملاً رایگان است و روی ویندوز، مک، لینوکس و حتی بردهای کوچکی مثل رزبریپای (Raspberry Pi) اجرا میشود. متنباز بودنش یعنی کد خود زبان در دسترس همه است.
جامعهی بزرگ
چون افراد زیادی با پایتون کار میکنند، تقریباً برای هر سؤالی که داشته باشید، کسی قبلاً جوابش را پیدا کرده است. این برای یک تازهکار ارزش زیادی دارد.
پایتون به چه دردی میخورد؟ کاربردهای واقعی
پایتون زبانی «همهکاره» (general-purpose) است. یعنی برای یک کار خاص ساخته نشده و در رشتههای بسیار متفاوتی استفاده میشود.
| حوزه | با پایتون چه میسازند؟ | ابزارهای معروف |
|---|---|---|
| وب | بخش سمت سرور سایتها و برنامههای وب | Django، Flask |
| داده | تحلیل جدولها، نمودار، گزارش | pandas، Matplotlib |
| هوش مصنوعی | مدلهای یادگیری ماشین و شبکههای عصبی | NumPy، scikit-learn، PyTorch |
| اتوماسیون | خودکار کردن کارهای تکراری با فایلها و داده | کتابخانهی استاندارد |
| آموزش | یاد دادن برنامهنویسی در مدرسه و دانشگاه | Turtle |
| بازی | بازیهای دوبعدی ساده و آموزشی | Pygame، Pygame Zero |
| علم و پژوهش | شبیهسازی و محاسبات علمی | NumPy، SciPy |
هوش مصنوعی و داده
امروز بخش بزرگی از کارهای یادگیری ماشین و هوش مصنوعی با پایتون انجام میشود. دلیلش این است که کتابخانههای اصلی این حوزه برای پایتون ساخته شدهاند و کار با آنها برای پژوهشگرها راحت است. اگر به این حوزه علاقه دارید، مقالهی هوش مصنوعی با پایتون را بخوانید.
اتوماسیون: کارهای خستهکننده را به کامپیوتر بسپارید
فرض کنید صد فایل عکس دارید و میخواهید همه را تغییر نام دهید. انجام دستیاش یک ساعت طول میکشد، اما با چند خط پایتون در چند ثانیه تمام میشود. خیلی از آدمهایی که برنامهنویس نیستند، مثل حسابدارها و پژوهشگرها، پایتون را دقیقاً برای همین یاد میگیرند.
بازیسازی
پایتون اولین انتخاب استودیوهای بزرگ بازیسازی نیست، اما برای یاد گرفتن منطق بازی عالی است. با کتابخانهای مثل Pygame Zero میشود در چند جلسه یک بازی دوبعدی کامل با حرکت، برخورد و امتیاز ساخت. دربارهاش در مقالهی بازیسازی با پایتون نوشتهایم.
چند نمونه کد پایتون
بهترین راه فهمیدن پایتون، دیدن کد آن است. این چند مثال کوتاه، اصلیترین ایدههای زبان را نشان میدهند.
متغیر و حساب
apples = 12
friends = 4
share = apples // friends
print("هر نفر", share, "سیب میگیرد")
apples و friends متغیر (variable) هستند؛ جعبههایی که عدد را نگه میدارند. علامت // تقسیم صحیح است و جواب ۳ را بدون اعشار میدهد. در پایتون لازم نیست از قبل بگویید متغیر عدد است یا متن؛ خود زبان تشخیص میدهد.
تصمیمگیری با if
score = int(input("نمرهات را بنویس: "))
if score >= 17:
print("عالی بود!")
elif score >= 12:
print("خوب است، کمی بیشتر تمرین کن.")
else:
print("نگران نباش، دوباره تلاش کن.")
این برنامه نمره را از کاربر میگیرد، با int آن را از متن به عدد تبدیل میکند و بر اساس مقدارش پیام متفاوتی چاپ میکند. به تورفتگی خطهای داخل if دقت کنید؛ در پایتون همین تورفتگی مشخص میکند کدام دستورها داخل شرط هستند.
حلقه و تابع
def multiply_table(n):
for i in range(1, 11):
print(n, "×", i, "=", n * i)
multiply_table(7)
با def یک تابع به اسم multiply_table تعریف کردهایم که جدول ضرب هر عددی را چاپ میکند. حلقهی for با range(1, 11) عددهای ۱ تا ۱۰ را یکییکی میسازد. حالا با یک خط، جدول ضرب ۷ یا هر عدد دیگری را داریم.
نقاط ضعف پایتون را هم بدانید
پایتون برای همهچیز بهترین انتخاب نیست و خوب است این را از اول بدانید:
- سرعت اجرا: پایتون معمولاً از زبانهایی مثل C و C++ کندتر اجرا میشود. برای بیشتر کارها این تفاوت محسوس نیست، و کتابخانههایی مثل NumPy بخشهای سنگین را با کدهای سریعتر انجام میدهند.
- برنامههای موبایل: برای ساختن اپلیکیشن اندروید یا آیفون، زبانهایی مثل کاتلین و سوئیفت رایجترند.
- داخل مرورگر: زبان اصلی صفحههای وب جاوااسکریپت است و پایتون جای آن را نمیگیرد. برای مقایسهی این دو، مقالهی پایتون یا جاوااسکریپت را ببینید.
با این حال، هیچکدام از اینها دلیلی برای شروع نکردن با پایتون نیست. کسی که پایتون را خوب یاد بگیرد، رفتن سراغ زبان دوم برایش خیلی سادهتر است.
چطور پایتون را بدون نصب شروع کنم؟
برای نوشتن پایتون روی کامپیوتر، معمولاً باید آن را از سایت رسمیاش دانلود و نصب کنید و یک ویرایشگر کد هم داشته باشید. این کار سخت نیست، اما برای روز اول لازم هم نیست. امروز میشود پایتون را مستقیم در مرورگر اجرا کرد. بعضی سرویسهای خارجی ممکن است برای کاربران ایرانی محدودیت داشته باشند، اما ابزارهای Battle Code فارسی هستند و در مرورگر کار میکنند:
- ویرایشگر آنلاین پایتون: کد را بنویسید و همانجا اجرا کنید؛ مثالهای همین مقاله را امتحان کنید.
- کتابخانهها در مرورگر: کتابخانههایی مثل NumPy را بدون نصب به کار ببرید.
- دورهی اصلی پایتون برای حدود ۱۰ سال به بالا، که از جلسهی «سلام پایتون!» شروع میشود و تا پروژهی نهایی پیش میرود. جلسهی جعبههای اسمدار همان متغیرهایی را توضیح میدهد که بالاتر دیدید.
- دورهی پایتون پیشرفته برای نوجوانهای ۱۵ سال به بالا که میخواهند عمیقتر یاد بگیرند.
- برای بچههای کوچکتر، مقالهی آموزش پایتون برای کودکان را بخوانید.
- برای تمرین، تمرینهای پایتون و معماهای زندهی پایتون منتظرتان هستند.
اولین کاری که میتوانید همین حالا انجام دهید: در ویرایشگر آنلاین بنویسید
print("سلام دنیا")و اجرایش کنید. تبریک! اولین برنامهی پایتون خود را نوشتید.
سؤالهای پرتکرار
پایتون را چه کسی ساخت و چه سالی منتشر شد؟
پایتون را خیدو فان روسوم، برنامهنویس هلندی، ساخت. او کار روی آن را در اواخر سال ۱۹۸۹ شروع کرد و اولین نسخهی عمومی در فوریهی ۱۹۹۱ منتشر شد.
آیا پایتون رایگان است؟
بله. پایتون کاملاً رایگان و متنباز است و هر کسی میتواند آن را دانلود کند، از آن استفاده کند و حتی در پروژههای تجاری به کار ببرد. بیشتر کتابخانههای معروف پایتون هم رایگان هستند.
پایتون ۲ را یاد بگیرم یا پایتون ۳؟
حتماً پایتون ۳. پشتیبانی از پایتون ۲ از سال ۲۰۲۰ تمام شده و آموزشها، کتابخانهها و پروژههای جدید همه بر پایهی پایتون ۳ هستند. اگر آموزشی دیدید که دستور چاپ را بدون پرانتز مینویسد، احتمالاً مربوط به پایتون ۲ است.
یاد گرفتن پایتون چقدر طول میکشد؟
یاد گرفتن پایههای پایتون، یعنی متغیر، شرط، حلقه، لیست و تابع، با تمرین منظم معمولاً چند ماه طول میکشد. اما مثل هر زبان دیگری، یادگیری هیچوقت کاملاً تمام نمیشود و هرچه پروژهی بیشتری بسازید، مهارتتان بیشتر میشود.
آیا با پایتون میشود بازی یا اپلیکیشن موبایل ساخت؟
با پایتون میشود بازیهای دوبعدی ساخت و برای یاد گرفتن منطق بازی بسیار مناسب است. برای اپلیکیشن موبایل ابزارهایی وجود دارد، اما زبانهای رایجتر این حوزه کاتلین برای اندروید و سوئیفت برای آیفون هستند.
آیا پایتون برای بچهها مناسب است؟
بله. دستورهای کوتاه و خوانای پایتون آن را به یکی از بهترین زبانها برای شروع تبدیل کرده است. بچههای کوچکتر میتوانند با نقاشی به کمک لاکپشت شروع کنند و نوجوانها خیلی زود به ساختن بازی و برنامههای واقعی میرسند.