آموزش پایتون
کار با فایل در پایتون: خواندن، نوشتن و ذخیرهی اطلاعات
۱۰ دقیقه مطالعه · ۳۰ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
- تابع open و حالتهای باز کردن فایل
- چرا with؟ نوشتن در فایل و بستن خودکار
- خواندن فایل: read، readline، readlines و حلقهی for
- اضافه کردن به فایل با حالت a
- متن فارسی در فایل و encoding="utf-8"
- وقتی فایل وجود ندارد: FileNotFoundError
- مثال کامل: ذخیرهی بالاترین امتیاز بازی
- CSV و JSON بهطور خلاصه
- سؤالهای پرتکرار
برای کار با فایل در پایتون از تابع open استفاده میکنیم: open("notes.txt", "w", encoding="utf-8") فایل را برای نوشتن باز میکند، حالت "r" برای خواندن است و حالت "a" چیزی را به آخر فایل اضافه میکند. بهتر است فایل را همیشه با with باز کنید تا در پایان خودکار بسته شود، و برای متن فارسی حتماً encoding="utf-8" را بنویسید. محتوای فایل را با read، readline، readlines یا یک حلقهی for میخوانیم.
متغیرها با بسته شدن برنامه پاک میشوند؛ فایل راهی است که برنامه چیزی را «یادش بماند»، مثل رکورد بازی، فهرست کارها یا تنظیمات. در این مقاله حالتهای باز کردن فایل، دستور with، روشهای خواندن و نوشتن، نکتهی مهم متن فارسی و utf-8، خطای FileNotFoundError، یک مثال کامل برای ذخیرهی بالاترین امتیاز بازی و در پایان آشنایی کوتاهی با CSV و JSON را میبینید.
تابع open و حالتهای باز کردن فایل
open دو ورودی اصلی دارد: اسم فایل و حالت (mode)، یعنی اینکه میخواهید با فایل چه کار کنید. ورودی سوم، encoding، را هم در بخش فارسی توضیح میدهیم.
| حالت | معنی | اگر فایل نباشد | اگر فایل باشد |
|---|---|---|---|
"r" | خواندن (read)؛ حالت پیشفرض | خطای FileNotFoundError | از اول خوانده میشود |
"w" | نوشتن (write) | ساخته میشود | محتوای قبلی پاک میشود |
"a" | اضافه کردن (append) | ساخته میشود | به آخرش اضافه میشود |
"x" | ساختن فایل تازه | ساخته میشود | خطای FileExistsError |
"rb" و "wb" | خواندن و نوشتن دودویی، مثل عکس و صدا | مثل "r" و "w" | مثل "r" و "w" |
حالت
"w"بیرحم است: اگر فایلی با همان اسم وجود داشته باشد، بیآنکه چیزی بپرسد همهی محتوایش را پاک میکند. برای اضافه کردن به فایل، از"a"استفاده کنید.
اسم فایل میتواند فقط یک اسم باشد، مثل "notes.txt"؛ یعنی فایل در همان پوشهای ساخته یا خوانده میشود که برنامه از آن اجرا شده است (پوشهی جاری). میتواند یک مسیر کامل هم باشد، مثل "C:/games/notes.txt". در مسیرهای ویندوز بهتر است بهجای \ از / استفاده کنید تا با کاراکترهای ویژهی رشته مثل \n قاطی نشود.
چرا with؟ نوشتن در فایل و بستن خودکار
فایل باز را باید بست. اگر نبندید، ممکن است بخشی از نوشتههایتان هنوز روی دیسک ذخیره نشده باشد یا فایل برای برنامههای دیگر قفل بماند. روش قدیمی این بود:
f = open("old.txt", "w", encoding="utf-8")
f.write("Hello\n")
f.close()
اما اگر بین open و close خطایی رخ دهد، close هیچوقت اجرا نمیشود. دستور with این مشکل را حل میکند: وقتی بلوکش تمام شود، فایل همیشه بسته میشود؛ حتی اگر وسط کار خطا رخ داده باشد.
with open("notes.txt", "w", encoding="utf-8") as f:
f.write("Buy bread\n")
f.write("Feed the cat\n")
print("Saved!")
Saved!
f اسم متغیری است که فایل باز را نگه میدارد. خطهای تورفتهی داخل with با فایل کار میکنند و print آخر، که بیرون از with است، بعد از بسته شدن فایل اجرا میشود. به \n دقت کنید: write برخلاف print خودش به خط بعد نمیرود و خط تازه را باید خودتان بنویسید.
write فقط رشته قبول میکند. برای ذخیرهی عدد، اول آن را با str به رشته تبدیل کنید، مثل f.write(str(150)). اگر چند رشته در یک لیست دارید، f.writelines(lines) همه را پشت هم مینویسد؛ آن هم بدون اضافه کردن \n.
خواندن فایل: read، readline، readlines و حلقهی for
حالا فایلی را که ساختیم بخوانیم. سادهترین راه read() است:
with open("notes.txt", "r", encoding="utf-8") as f:
text = f.read()
print(text)
print(len(text), "characters")
Buy bread
Feed the cat
23 characters
read() کل فایل را به شکل یک رشته برمیگرداند. خط خالی بعد از Feed the cat از کجا آمد؟ آخر فایل یک \n هست و print هم خودش یک خط تازه اضافه میکند. عدد ۲۳ هم همهی حرفها، فاصلهها و دو کاراکتر \n را شمرده است.
with open("notes.txt", encoding="utf-8") as f:
first = f.readline()
rest = f.readlines()
print(repr(first))
print(rest)
'Buy bread\n'
['Feed the cat\n']
این بار حالت را ننوشتیم، چون "r" پیشفرض است. repr نشان میدهد دقیقاً چه چیزی داخل رشته است، حتی \n نامرئی. readline() هر بار یک خط را میخواند و جلو میرود؛ برای همین readlines() بعد از آن فقط خطهای باقیمانده را برمیگرداند. فایل باز مثل کتابی است که یک نشانگر لای صفحههایش دارد: هر خواندن، نشانگر را جلو میبرد.
| روش | چه برمیگرداند؟ | کی مناسب است؟ |
|---|---|---|
f.read() | کل فایل در یک رشته | فایلهای کوچک |
f.readline() | یک خط، همراه \n آخرش | خواندن خط اول یا سرتیتر |
f.readlines() | لیستی از همهی خطها | وقتی لیست خطها را لازم دارید |
for line in f: | خطبهخط، یکی در هر دور حلقه | بیشتر کارها و فایلهای بزرگ |
حلقهی for بهترین انتخاب برای بیشتر کارهاست، چون کل فایل را یکجا در حافظه نمیریزد. اگر خطها را بدون \n میخواهید، f.read().splitlines() هم راه کوتاهی است.
اضافه کردن به فایل با حالت a
بیایید یک کار تازه به آخر فهرست اضافه کنیم و فایل را خطبهخط بخوانیم:
with open("notes.txt", "a", encoding="utf-8") as f:
f.write("Do homework\n")
with open("notes.txt", encoding="utf-8") as f:
for line in f:
print("-", line.strip())
- Buy bread
- Feed the cat
- Do homework
اگر بهجای "a" از "w" استفاده کرده بودیم، فایل فقط یک خط Do homework داشت و دو خط قبلی پاک میشد. strip() فاصلهها و \n آخر هر خط را برمیدارد تا بین خطها، خط خالی اضافه چاپ نشود. حالت "a" برای هر چیزی که باید جمع شود عالی است: گزارش روزانه، تاریخچهی بازیها یا پیامهای یک دفترچهی یادداشت.
متن فارسی در فایل و encoding="utf-8"
کامپیوتر حرفها را به شکل عدد (بایت) ذخیره میکند و کدگذاری (encoding) قاعدهای است که میگوید هر حرف به چه بایتهایی تبدیل شود. استاندارد امروزی که همهی زبانهای دنیا، از جمله فارسی، را پشتیبانی میکند UTF-8 است. اگر encoding را ننویسید، پایتون از کدگذاری پیشفرض سیستم استفاده میکند که بسته به نسخهی پایتون و تنظیمات ویندوز ممکن است UTF-8 نباشد. نتیجه میتواند خطای UnicodeEncodeError هنگام نوشتن، UnicodeDecodeError هنگام خواندن یا متنی بههمریخته باشد. نوشتن encoding="utf-8" باعث میشود برنامه روی هر کامپیوتری یکسان کار کند.
lines = ["سلام دنیا", "پایتون را دوست دارم"]
with open("persian.txt", "w", encoding="utf-8") as f:
for line in lines:
f.write(line + "\n")
with open("persian.txt", encoding="utf-8") as f:
for number, line in enumerate(f, start=1):
print(number, line.strip())
1 سلام دنیا
2 پایتون را دوست دارم
enumerate کنار هر خط یک شماره میگذارد و start=1 باعث میشود شمارش از ۱ شروع شود. حالا ببینیم اگر بایتهای UTF-8 با کدگذاری اشتباه خوانده شوند، چه اتفاقی میافتد:
data = "سلام".encode("utf-8")
print(data)
print(data.decode("cp1252"))
b'\xd8\xb3\xd9\x84\xd8\xa7\xd9\x85'
سلام
هر حرف فارسی در UTF-8 دو بایت است، پس کلمهی چهارحرفی «سلام» هشت بایت شده است. وقتی همین بایتها با کدگذاری غربی cp1252 خوانده شوند، بهجای «سلام» حرفهای عجیبی میبینید. اگر روزی فایل فارسیتان را این شکلی دیدید، تقریباً همیشه مشکل از کدگذاری است و باید فایل را با encoding="utf-8" باز کنید.
وقتی فایل وجود ندارد: FileNotFoundError
خواندن فایلی که وجود ندارد، برنامه را متوقف میکند:
with open("missing.txt", encoding="utf-8") as f:
print(f.read())
آخرین خط پیام خطا:
FileNotFoundError: [Errno 2] No such file or directory: 'missing.txt'
دو راه برای مدیریت این وضعیت هست: یا خطا را با try بگیرید، یا پیش از باز کردن بپرسید که فایل وجود دارد یا نه. برای پرسیدن، Path از ماژول pathlib متد exists() دارد:
from pathlib import Path
try:
with open("missing.txt", encoding="utf-8") as f:
print(f.read())
except FileNotFoundError:
print("No such file yet. Starting fresh.")
print(Path("missing.txt").exists())
print(Path("notes.txt").exists())
No such file yet. Starting fresh.
False
True
برنامهنویسهای پایتون معمولاً راه اول را ترجیح میدهند، چون ممکن است فایل درست بین «پرسیدن» و «باز کردن» پاک شود و try این حالت را هم پوشش میدهد. اگر try و except برایتان تازه است، مقالهی مدیریت خطا با try و except را بخوانید.
مثال کامل: ذخیرهی بالاترین امتیاز بازی
حالا همهچیز را کنار هم بگذاریم. این برنامه بالاترین امتیاز (رکورد) را در فایلی به اسم highscore.txt نگه میدارد تا بعد از بستن بازی هم بماند:
FILE = "highscore.txt"
def load_high_score():
try:
with open(FILE, encoding="utf-8") as f:
return int(f.read().strip())
except (FileNotFoundError, ValueError):
return 0
def save_high_score(score):
with open(FILE, "w", encoding="utf-8") as f:
f.write(str(score))
def finish_game(score):
best = load_high_score()
if score > best:
save_high_score(score)
print(f"New record: {score}! (old record: {best})")
else:
print(f"You scored {score}. Record is still {best}.")
finish_game(120)
finish_game(90)
finish_game(150)
New record: 120! (old record: 0)
You scored 90. Record is still 120.
New record: 150! (old record: 120)
بار اول فایلی وجود ندارد، پس load_high_score بهجای متوقف کردن برنامه، صفر برمیگرداند. اگر فایل خراب یا خالی باشد، int خطای ValueError میدهد که آن هم گرفته میشود. هر بار که رکورد شکسته شود، عدد تازه با حالت "w" روی عدد قبلی نوشته میشود؛ اینجا پاک شدن محتوای قبلی دقیقاً همان چیزی است که میخواهیم. اگر برنامه را یک بار دیگر اجرا کنید، رکورد ۱۵۰ از فایل خوانده میشود و هیچکدام از سه امتیاز، رکورد تازه به حساب نمیآید.
برای تمرین، برنامه را طوری تغییر دهید که اسم صاحب رکورد را هم ذخیره کند. اگر بخواهید پنج امتیاز برتر را با اسم نگه دارید، JSON که پایینتر میبینید انتخاب راحتتری است. ذخیرهی رکورد بازی دقیقاً یکی از کارهای جلسهی یادت بماند! در دورهی پایتون بتل کد است که نوشتن و خواندن فایل را با چالشهای کوچکی تمرین میدهد که خودکار بررسی میشوند. این مثال و بقیهی مثالهای این مقاله را میتوانید در ویرایشگر آنلاین پایتون هم اجرا کنید.
CSV و JSON بهطور خلاصه
CSV: جدول در یک فایل متنی
فایل CSV جدولی است که ستونهایش با ویرگول از هم جدا شدهاند و Excel و برنامههای صفحهگسترده هم بازش میکنند. ماژول csv نوشتن و خواندن آن را ساده میکند:
import csv
players = [["name", "score"], ["Sara", 150], ["Ali", 120], ["Reza", 90]]
with open("scores.csv", "w", newline="", encoding="utf-8") as f:
writer = csv.writer(f)
writer.writerows(players)
with open("scores.csv", newline="", encoding="utf-8") as f:
for row in csv.DictReader(f):
print(row["name"], "has", int(row["score"]), "points")
Sara has 150 points
Ali has 120 points
Reza has 90 points
newline="" را ماژول csv لازم دارد تا در ویندوز بین سطرها خط خالی اضافه نشود. DictReader سطر اول را اسم ستونها میگیرد و هر سطر بعدی را به یک دیکشنری تبدیل میکند. دقت کنید که همهی مقدارهای CSV رشتهاند و برای حساب کردن باید آنها را با int به عدد تبدیل کنید. اگر فایل CSV فارسی قرار است در Excel باز شود، encoding="utf-8-sig" را امتحان کنید تا Excel کدگذاری را درست تشخیص دهد.
JSON: ذخیرهی لیست و دیکشنری
JSON قالبی متنی برای ذخیرهی دادههای تودرتو، مثل دیکشنریها و لیستهاست. برای ذخیرهی وضعیت یک بازی عالی است:
import json
game = {"player": "Sara", "level": 4, "items": ["sword", "map"], "city": "تبریز"}
with open("save.json", "w", encoding="utf-8") as f:
json.dump(game, f, ensure_ascii=False, indent=2)
with open("save.json", encoding="utf-8") as f:
loaded = json.load(f)
print(loaded["player"], "is on level", loaded["level"])
print(loaded["items"])
Sara is on level 4
['sword', 'map']
فایل save.json که ساخته میشود این شکلی است:
{
"player": "Sara",
"level": 4,
"items": [
"sword",
"map"
],
"city": "تبریز"
}
indent=2 فایل را مرتب و خوانا میکند. بدون ensure_ascii=False، کلمهی «تبریز» به شکل کدهایی مثل \u062a\u0628... ذخیره میشد؛ پایتون باز هم درست میخواندش، اما آدمها نه. اگر با دیکشنریها هنوز راحت نیستید، مقالهی دیکشنری در پایتون را ببینید.
| قالب | برای چه دادهای؟ | ماژول |
|---|---|---|
متن ساده (.txt) | یادداشت، گزارش، یک عدد مثل رکورد | بدون ماژول |
| CSV | جدولهای ساده با سطر و ستون | csv |
| JSON | دادهی تودرتو: دیکشنری، لیست، تنظیمات | json |
نوجوانهای ۱۵ سال به بالا در دورهی پایتون حرفهای، جلسههای کار با فایلها، قالب دادهی JSON و CSV و دادهی جدولی را دارند و بعد در پروژهی مدیر وظایف با ذخیره در JSON همه را کنار هم به کار میبرند.
سؤالهای پرتکرار
فرق حالت w و a در پایتون چیست؟
هر دو اگر فایل نباشد آن را میسازند. اما اگر فایل وجود داشته باشد، "w" محتوای قبلی را پاک میکند و از اول مینویسد، در حالی که "a" نوشتهی تازه را به آخر فایل اضافه میکند و چیزی را پاک نمیکند.
چرا بهتر است فایل را با with باز کنیم؟
چون with در پایان بلوک، فایل را خودکار میبندد؛ حتی اگر وسط کار خطا رخ دهد. اینطوری فراموش کردن close() ممکن نیست و همهی نوشتهها مطمئن روی دیسک ذخیره میشوند.
چرا متن فارسی در فایل بههمریخته است؟
تقریباً همیشه به خاطر کدگذاری است: فایل با یک کدگذاری نوشته و با کدگذاری دیگری خوانده شده است. هنگام نوشتن و خواندن هر دو، encoding="utf-8" را بنویسید تا مشکل پیش نیاید.
فایلی که پایتون میسازد کجا ذخیره میشود؟
اگر فقط اسم فایل را بنویسید، فایل در پوشهی جاری ساخته میشود؛ یعنی معمولاً همان پوشهای که برنامه را از آن اجرا کردهاید. برای ذخیره در جای دیگر، مسیر کامل را بنویسید. Path.cwd() از ماژول pathlib پوشهی جاری را نشان میدهد.
چطور عدد یا لیست را در فایل ذخیره کنم؟
write فقط رشته میپذیرد، پس عدد را با str به رشته تبدیل کنید و هنگام خواندن با int به عدد برگردانید. برای لیست و دیکشنری، ماژول json بهترین راه است، چون ساختار داده را دستنخورده نگه میدارد.
CSV بهتر است یا JSON؟
بستگی به شکل داده دارد. اگر دادهتان یک جدول ساده با سطر و ستون است و میخواهید در Excel هم باز شود، CSV مناسب است. اگر داده تودرتوست، مثل بازیکنی با لیستی از وسیلهها، JSON راحتتر و طبیعیتر است.