آموزش پایتون
مدیریت خطا با try و except در پایتون: آموزش کامل با مثال
۹ دقیقه مطالعه · ۳۰ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
در پایتون با try و except میشود جلوی متوقف شدن برنامه را هنگام خطا گرفت: کدی را که ممکن است خطا بدهد داخل بلوک try مینویسیم و در بلوک except میگوییم اگر خطا رخ داد چه کار کند. بهتر است همیشه نوع خطا را مشخص کنیم (مثلاً except ValueError)، با else کاری را بنویسیم که فقط در صورت موفقیت اجرا شود و با finally کاری را که در هر حالت باید انجام شود. با raise هم خودمان میتوانیم خطا ایجاد کنیم.
در این مقاله قدمبهقدم میبینیم استثنا (exception) چیست، چطور یک خطای مشخص را بگیریم، else و finally چه فرقی دارند، چطور با یک حلقه از کاربر آنقدر بپرسیم تا ورودی درست بدهد، چطور با raise پیام خطای روشن بسازیم و چرا گرفتن «همهی خطاها» معمولاً فکر بدی است. همهی مثالها کوتاهاند و میتوانید آنها را در ویرایشگر آنلاین پایتون اجرا کنید.
خطا در پایتون یعنی چه؟ آشنایی با استثنا
وقتی پایتون به دستوری میرسد که نمیتواند اجرایش کند، یک استثنا (exception) ایجاد میکند. اگر کسی آن استثنا را «نگیرد»، برنامه همانجا متوقف میشود و پیام خطا چاپ میشود. مثلاً تبدیل کلمهی "twelve" به عدد ممکن نیست:
age = int("twelve")
print("This line never runs")
آخرین خط پیام خطا این است:
ValueError: invalid literal for int() with base 10: 'twelve'
خط دوم هیچوقت اجرا نمیشود. اول اسم خطا (ValueError) آمده و بعد از دونقطه توضیحش. این اسم خیلی مهم است، چون در except دقیقاً با همین اسم خطا را میگیریم. اگر میخواهید خواندن پیامهای خطا را مفصلتر یاد بگیرید، مقالهی خطاهای رایج پایتون را ببینید.
یک نکتهی مهم: همهی خطاها را نمیشود با try گرفت. خطای نحوی (SyntaxError)، مثل جا انداختن دونقطه بعد از if، قبل از شروع اجرا پیدا میشود و فقط با درست کردن خود کد برطرف میشود. try برای خطاهایی است که هنگام اجرا رخ میدهند؛ مثل ورودی اشتباه کاربر، تقسیم بر صفر یا فایلی که وجود ندارد.
ساختار try و except
شکل سادهی کار این است:
text = "twelve"
try:
age = int(text)
print("Next year you will be", age + 1)
except ValueError:
print("That is not a number!")
print("The program keeps going.")
That is not a number!
The program keeps going.
پایتون خطهای داخل try را یکییکی اجرا میکند. به محض اینکه خطای ValueError رخ دهد، بقیهی خطهای try را رها میکند و به except میپرد. بعد از آن، برنامه بهطور عادی ادامه پیدا میکند. اگر text برابر "12" بود، هیچ خطایی رخ نمیداد و بلوک except اصلاً اجرا نمیشد.
داخل
tryفقط همان چند خطی را بگذارید که واقعاً ممکن است خطا بدهند. هرچهtryکوچکتر باشد، راحتتر میفهمید خطا از کجا آمده است.
گرفتن خطای مشخص: ValueError، ZeroDivisionError و بقیه
یک کد میتواند به چند دلیل مختلف خطا بدهد. میشود برای هر نوع خطا یک except جدا نوشت تا برای هر کدام پیام مناسب خودش چاپ شود:
def share(apples, friends):
try:
each = int(apples) // int(friends)
print("Each friend gets", each)
except ValueError:
print("Please use whole numbers.")
except ZeroDivisionError:
print("Nobody to share with!")
share("12", "4")
share("12", "zero")
share("12", "0")
Each friend gets 3
Please use whole numbers.
Nobody to share with!
پایتون exceptها را از بالا به پایین نگاه میکند و اولین موردی را اجرا میکند که با نوع خطا جور باشد. اگر برای چند خطا واکنش یکسانی میخواهید، آنها را داخل پرانتز بنویسید:
def safe_divide(a, b):
try:
return float(a) / float(b)
except (ValueError, ZeroDivisionError):
return None
print(safe_divide("10", "4"))
print(safe_divide("10", "0"))
print(safe_divide("ten", "2"))
2.5
None
None
دیدن پیام خطا با as
گاهی میخواهید خود پیام خطا را هم ببینید. با as استثنا در یک متغیر قرار میگیرد:
values = ["7", "3.5", "hello"]
for v in values:
try:
print(int(v) * 2)
except ValueError as error:
print("Problem:", error)
14
Problem: invalid literal for int() with base 10: '3.5'
Problem: invalid literal for int() with base 10: 'hello'
دقت کنید که int حتی "3.5" را هم قبول نمیکند، چون عدد اعشاری است. برای عدد اعشاری باید از float استفاده کنید.
خطاهای پرکاربرد پایتون
| نام خطا | کی رخ میدهد؟ | نمونه |
|---|---|---|
ValueError | نوع درست است اما مقدار نامعتبر است | int("abc") |
TypeError | دو نوع ناجور با هم به کار رفتهاند | "5" + 3 |
ZeroDivisionError | تقسیم بر صفر | 10 / 0 |
IndexError | شمارهی خانه بیرون از لیست است | [1, 2][5] |
KeyError | کلید در دیکشنری نیست | {"a": 1}["b"] |
NameError | اسم متغیر یا تابع تعریف نشده یا غلط تایپ شده | prnt("hi") |
FileNotFoundError | فایل پیدا نشد | open("nofile.txt") |
else و finally: وقتی خطا نبود، و در هر حال
ساختار کامل try چهار بخش دارد. else فقط وقتی اجرا میشود که داخل try هیچ خطایی رخ نداده باشد، و finally همیشه اجرا میشود؛ چه خطا رخ بدهد چه ندهد:
def read_score(text):
try:
score = int(text)
except ValueError:
print("Not a number:", text)
else:
print("Score saved:", score)
finally:
print("Done checking", text)
read_score("18")
read_score("A+")
Score saved: 18
Done checking 18
Not a number: A+
Done checking A+
| بخش | کی اجرا میشود؟ | کاربرد معمول |
|---|---|---|
try | همیشه، تا جایی که خطا رخ دهد | کدی که ممکن است خطا بدهد |
except | فقط اگر خطای همان نوع رخ دهد | پیام مناسب یا مقدار جایگزین |
else | فقط اگر خطایی رخ ندهد | ادامهی کار با نتیجهی موفق |
finally | همیشه، در پایان | کارهای پایانی مثل بستن اتصال یا چاپ گزارش |
چرا print("Score saved:", score) را مستقیم داخل try ننوشتیم؟ چون آن خط خودش قرار نیست خطا بدهد و اگر داخل try باشد، ممکن است خطای ناخواستهای را هم زیر except پنهان کند. else کد «مطمئن» را از کد «خطرناک» جدا نگه میدارد. finally بیشتر جایی به کار میآید که چیزی باید حتماً بسته شود؛ هرچند برای فایلها در پایتون معمولاً از with استفاده میکنیم که این کار را خودش انجام میدهد (مقالهی کار با فایل در پایتون را ببینید).
ورودی معتبر: پرسیدن دوباره در یک حلقه
یکی از پرکاربردترین جاهای try گرفتن ورودی از کاربر است. کاربر ممکن است بهجای عدد، حرف یا جای خالی وارد کند. ترکیب while True و try باعث میشود سؤال آنقدر تکرار شود تا جواب درست بیاید:
while True:
text = input("How old are you? ")
try:
age = int(text)
break
except ValueError:
print("Please type a whole number, like 12.")
print("Next year you will be", age + 1)
اگر کاربر اول abc و بعد 12 بنویسد، صفحه این شکلی میشود:
How old are you? abc
Please type a whole number, like 12.
How old are you? 12
Next year you will be 13
break فقط وقتی اجرا میشود که int(text) موفق شده باشد، پس حلقه تا گرفتن یک عدد درست تمام نمیشود. اگر با input هنوز راحت نیستید، اول مقالهی ورودی گرفتن در پایتون را بخوانید.
یک تابع آماده برای عدد در یک بازه
در بازیها و برنامههای واقعی، عدد معمولاً باید در محدودهی خاصی هم باشد. این تابع هر دو را بررسی میکند و میشود آن را در هر برنامهای دوباره به کار برد:
def ask_int(prompt, low, high):
while True:
text = input(prompt)
try:
number = int(text)
except ValueError:
print("That is not a whole number.")
continue
if low <= number <= high:
return number
print(f"Please choose between {low} and {high}.")
level = ask_int("Choose a level (1-5): ", 1, 5)
print("Starting level", level)
با ورودیهای abc، 9 و 3:
Choose a level (1-5): abc
That is not a whole number.
Choose a level (1-5): 9
Please choose between 1 and 5.
Choose a level (1-5): 3
Starting level 3
continue حلقه را از اول شروع میکند و return هم عدد را برمیگرداند و هم حلقه را تمام میکند. اعتبارسنجی ورودی موضوع کامل جلسهی ورودی و اعتبارسنجی در دورهی پایتون حرفهای است.
raise: خطا را خودتان بسازید
تا اینجا خطاها را پایتون میساخت. اما گاهی خودتان میدانید مقداری نامعتبر است، حتی اگر پایتون ایرادی در آن نبیند. مثلاً عدد ۱۵ برای پایتون یک عدد معمولی است، اما برای برنامهای که بلندی صدا را از ۰ تا ۱۰ تنظیم میکند، بیمعناست. با raise میشود یک استثنا با پیام دلخواه ایجاد کرد:
def set_volume(level):
if not 0 <= level <= 10:
raise ValueError(f"volume must be 0 to 10, got {level}")
print("Volume is now", level)
set_volume(7)
try:
set_volume(15)
except ValueError as error:
print("Could not change volume:", error)
Volume is now 7
Could not change volume: volume must be 0 to 10, got 15
تابع set_volume خودش تصمیم نمیگیرد به کاربر چه بگوید؛ فقط با یک پیام روشن اعلام میکند مشکل چیست. کدی که تابع را صدا زده، تصمیم میگیرد با این خطا چه کند. این تقسیم کار، برنامه را مرتب نگه میدارد.
استثنای سفارشی و پیامهای روشن
برای خطاهای مخصوص برنامهی خودتان، میتوانید یک کلاس استثنای تازه بسازید. کافی است از Exception ارث ببرد (دربارهی کلاس و ارثبری، مقالهی برنامهنویسی شیگرا در پایتون را بخوانید):
class NotEnoughCoins(Exception):
pass
def buy(coins, price):
if price > coins:
raise NotEnoughCoins(f"you need {price - coins} more coins")
return coins - price
coins = 30
for price in [10, 50]:
try:
coins = buy(coins, price)
print("Bought! Coins left:", coins)
except NotEnoughCoins as error:
print("Cannot buy:", error)
Bought! Coins left: 20
Cannot buy: you need 30 more coins
اسم NotEnoughCoins خودش توضیح میدهد چه شده است و پیامش دقیقاً میگوید چند سکه کم است. یک پیام خطای خوب سه ویژگی دارد: میگوید چه چیزی اشتباه است، مقدار اشتباه را نشان میدهد و اگر بشود، راه درست را پیشنهاد میکند. پیام «خطا!» هیچکدام از این کارها را نمیکند. پرتاب استثنا و استثنای سفارشی در جلسهی پرتاب استثنا و استثنای سفارشی با چالشهای بیشتری تمرین میشود.
اشتباه رایج: گرفتن همهی خطاها
شاید وسوسه شوید همهچیز را با یک except خالی بگیرید تا برنامه هیچوقت خطا ندهد. به این کد نگاه کنید:
scores = [15, 18, 20]
try:
average = sum(scores) / len(scorse)
print("Average:", average)
except:
print("Something went wrong.")
Something went wrong.
مشکل واقعی یک غلط تایپی است: scorse بهجای scores. اما except خالی آن را قورت داده و فقط گفته «چیزی خراب شد». حالا فقط خطایی را بگیرید که انتظارش را دارید، یعنی لیست خالی و تقسیم بر صفر:
scores = [15, 18, 20]
try:
average = sum(scores) / len(scorse)
print("Average:", average)
except ZeroDivisionError:
print("The list is empty.")
این بار برنامه متوقف میشود و آخرین خط پیام خطا دقیقاً مشکل را نشان میدهد:
NameError: name 'scorse' is not defined. Did you mean: 'scores'?
پایتون حتی اسم درست را پیشنهاد کرده است. یعنی خطایی که انتظارش را دارید با پیام مناسب گرفته میشود و باگهای واقعی آشکار میمانند تا درستشان کنید.
| شیوهی نوشتن | خوب یا بد؟ | چرا؟ |
|---|---|---|
except ValueError: | خوب | فقط همان خطایی که انتظارش را دارید |
except (ValueError, KeyError): | خوب | چند خطای مشخص با یک واکنش |
except Exception as e: در بالاترین سطح برنامه | گاهی | برای ثبت گزارش و بستن تمیز برنامه، به شرط نشان دادن پیام |
except: خالی | بد | حتی باگها و توقف با Ctrl+C را هم میگیرد |
except: pass | خیلی بد | خطا را بیصدا پنهان میکند |
tryجای درست کردن باگ را نمیگیرد. اگر خطا از اشتباه خود کد است، کد را درست کنید؛tryبرای چیزهایی است که دست شما نیست، مثل ورودی کاربر، فایلها و اینترنت.
کجا تمرین کنیم؟
در دورهی پایتون بتل کد، جلسهی شکارچی باگ خواندن پیامهای خطا، تعمیر برنامههای خراب و استفاده از try / except را تمرین میدهد. برای نوجوانهای ۱۵ سال به بالا، جلسهی مدیریت استثناها در دورهی پایتون حرفهای همین موضوع را عمیقتر و با چالشهایی که خودکار بررسی میشوند پیش میبرد. در بتل کد وقتی کدتان خطا میدهد، پیام خطا به فارسی ساده توضیح داده میشود: کدام خط، چه اشتباهی و چه پیشنهادی برای درست کردنش. برای تمرین آزاد هم تمرینخانهی پایتون را ببینید و هر تمرینی را که ورودی میگیرد، با یک حلقهی try در برابر ورودی اشتباه مقاوم کنید.
سؤالهای پرتکرار
تفاوت try و except با if چیست؟
با if قبل از انجام کار بررسی میکنید که آیا انجامش ممکن است، مثلاً if b != 0. با try کار را انجام میدهید و اگر خطا رخ داد واکنش نشان میدهید. وقتی بررسی پیشاپیش سخت است، مثل اینکه یک متن به عدد تبدیل میشود یا نه، try سادهتر و مطمئنتر است.
آیا میشود چند except پشت سر هم نوشت؟
بله. پایتون از بالا به پایین بررسی میکند و اولین except منطبق را اجرا میکند. اگر برای چند خطا واکنش یکسانی میخواهید، آنها را در یک پرانتز بنویسید: except (ValueError, ZeroDivisionError):.
finally کی اجرا میشود؟
همیشه؛ چه خطا رخ بدهد چه ندهد، و حتی اگر داخل try دستور return اجرا شود. به همین دلیل از آن برای کارهای پایانی، مثل بستن یک اتصال یا چاپ گزارش، استفاده میشود.
raise چه فرقی با چاپ کردن پیام خطا دارد؟
print فقط پیامی نشان میدهد و برنامه با مقدار اشتباه ادامه پیدا میکند. raise اجرای تابع را متوقف میکند و خطا را به کدی میسپارد که تابع را صدا زده تا آن کد تصمیم بگیرد چه کند. اگر هیچجا آن را نگیرد، برنامه متوقف میشود و مشکل پنهان نمیماند.
چرا except خالی کار بدی است؟
چون همهی خطاها را میگیرد؛ حتی غلطهای تایپی، باگهایی که باید درستشان کنید و توقف برنامه با Ctrl+C. نتیجه برنامهای است که بیصدا اشتباه کار میکند. همیشه نوع خطای مورد انتظار را بنویسید.
خطای SyntaxError را هم میشود با try گرفت؟
در کد خود برنامه، نه. خطای نحوی پیش از شروع اجرا پیدا میشود، پس هیچ tryای فرصت اجرا پیدا نمیکند. باید خود کد را درست کنید؛ مثلاً دونقطه یا پرانتز جاافتاده را اضافه کنید.