بتل کد Battle Codeدارد باز می‌شود…

آموزش پایتون

برنامه‌نویسی شی‌گرا در پایتون (کلاس و شیء) با مثال ساده

۹ دقیقه مطالعه · ۳۰ مهر ۱۴۰۵

فهرست مطالب
  1. کلاس و شیء یعنی چه؟
  2. اولین کلاس: class و __init__
  3. self چیست؟
  4. ویژگی‌ها و متدها: داده و رفتار کنار هم
  5. __str__: چاپ خوانای یک شیء
  6. مثال کامل: حساب بانکی
  7. وراثت: کلاسی که از کلاس دیگر ارث می‌برد
  8. چه وقت شی‌گرایی کمک می‌کند؟
  9. سؤال‌های پرتکرار

برنامه‌نویسی شی‌گرا (Object-Oriented Programming یا OOP) روشی برای سازمان‌دادن کد است که در آن داده‌ها و کارهایی که روی آن‌ها انجام می‌شود، کنار هم در یک شیء (object) قرار می‌گیرند. در پایتون با کلمه‌ی class یک کلاس می‌سازیم که نقشه‌ی ساختن شیء‌هاست؛ متد __init__ هنگام ساخته شدن هر شیء ویژگی‌هایش را تنظیم می‌کند و self به همان شیئی اشاره دارد که متد رویش اجرا می‌شود.

در این مقاله با مثال‌هایی از دنیای بازی و یک حساب بانکی ساده می‌بینیم کلاس و شیء چه فرقی دارند، __init__ و self دقیقاً چه کار می‌کنند، ویژگی و متد چیست، __str__ چطور شیء را خوانا چاپ می‌کند، وراثت چطور جلوی تکرار کد را می‌گیرد و از همه مهم‌تر، شی‌گرایی کی واقعاً به کار می‌آید و کی لازم نیست. برای خواندن این مقاله باید با متغیر، تابع، لیست و دیکشنری آشنا باشید.

کلاس و شیء یعنی چه؟

یک قالب شیرینی‌پزی را تصور کنید. قالب خودش شیرینی نیست، اما با آن می‌شود هر تعداد شیرینی ساخت که همه یک شکل دارند، ولی هر کدام می‌تواند رنگ و مزه‌ی خودش را داشته باشد. کلاس همان قالب است و شیء (یا نمونه، instance) هر شیرینی که از روی آن ساخته می‌شود.

در یک بازی، کلاس Hero می‌گوید هر قهرمان چه چیزهایی دارد (اسم، جان، سکه) و چه کارهایی بلد است (ضربه خوردن، سکه جمع کردن). بعد از روی این کلاس، قهرمان‌های جداگانه‌ای مثل «علی» و «سارا» می‌سازیم که هر کدام جان و سکه‌ی خودشان را دارند.

اصطلاحمعنیمثال در بازی
کلاس (class)نقشه یا قالب ساختن شیءHero
شیء یا نمونه (object، instance)چیزی که از روی کلاس ساخته شدهali = Hero("Ali", 100)
ویژگی (attribute)داده‌ای که هر شیء نگه می‌داردali.hp
متد (method)تابعی که داخل کلاس تعریف شدهali.take_damage(30)
سازنده (__init__)متدی که هنگام ساخته شدن شیء اجرا می‌شودتنظیم اسم و جان اولیه

شاید جالب باشد بدانید که از روز اول با شیء کار کرده‌اید. در پایتون همه‌چیز شیء است؛ رشته‌ها، عددها و لیست‌ها هم:

name = "sara"
print(name.upper())
print(type(name))
print(type(42))
SARA
<class 'str'>
<class 'int'>

name یک شیء از کلاس str است و upper یکی از متدهای این کلاس. وقتی کلاس خودتان را می‌سازید، در واقع نوع داده‌ی تازه‌ای به پایتون اضافه می‌کنید.

اولین کلاس: class و __init__

class Hero:
    def __init__(self, name, hp):
        self.name = name
        self.hp = hp

ali = Hero("Ali", 100)
sara = Hero("Sara", 120)
print(ali.name, ali.hp)
print(sara.name, sara.hp)
Ali 100
Sara 120

خط به خط ببینیم چه شد:

  1. class Hero: کلاسی به اسم Hero تعریف می‌کند. قرارداد پایتون این است که اسم کلاس با حرف بزرگ شروع شود.
  2. __init__ (با دو خط زیرین در هر طرف) متد ویژه‌ای است که هنگام ساخته شدن هر شیء، خودکار اجرا می‌شود. به آن سازنده هم می‌گویند.
  3. self.name = name مقدار ورودی را در ویژگی name همین شیء ذخیره می‌کند.
  4. Hero("Ali", 100) یک شیء تازه می‌سازد. پایتون __init__ را صدا می‌زند و "Ali" و 100 را به name و hp می‌دهد.

ali و sara دو شیء کاملاً جدا هستند. اگر جان علی کم شود، جان سارا عوض نمی‌شود.

self چیست؟

self یعنی «همین شیئی که الان با آن کار می‌کنیم». وقتی می‌نویسید ali.take_damage(30)، پایتون در واقع Hero.take_damage(ali, 30) را اجرا می‌کند؛ یعنی خود ali را به‌عنوان اولین ورودی به متد می‌دهد. برای همین اولین پارامتر هر متد، self است:

class Counter:
    def __init__(self):
        self.count = 0

    def click(self):
        self.count += 1

a = Counter()
b = Counter()
a.click()
a.click()
Counter.click(b)
print(a.count, b.count)
2 1

a.click() و Counter.click(b) یک کار را انجام می‌دهند، فقط روی دو شیء متفاوت. هر شمارنده عدد خودش را نگه می‌دارد. اسم self قانون زبان نیست و فقط یک قرارداد است، اما همه‌ی برنامه‌نویس‌های پایتون از آن استفاده می‌کنند و شما هم بهتر است همین کار را بکنید.

دو اشتباه رایج تازه‌کارها با self:

  • جا انداختن self در تعریف متد: اگر بنویسید def click():، با صدا زدن a.click() این خطا را می‌گیرید: TypeError: Counter.click() takes 0 positional arguments but 1 was given. یعنی پایتون شیء را فرستاده، اما متد جایی برای گرفتنش ندارد.
  • ننوشتن self. هنگام ذخیره: اگر داخل __init__ بنویسید name = name، مقدار فقط در یک متغیر موقت می‌ماند و بعداً ali.name خطای AttributeError: 'Hero' object has no attribute 'name' می‌دهد.

ویژگی‌ها و متدها: داده و رفتار کنار هم

حالا به قهرمان‌مان رفتار هم اضافه کنیم:

class Hero:
    def __init__(self, name, hp=100):
        self.name = name
        self.hp = hp
        self.coins = 0

    def take_damage(self, amount):
        self.hp = max(0, self.hp - amount)

    def pick_coin(self):
        self.coins += 1

    def is_alive(self):
        return self.hp > 0

ali = Hero("Ali")
ali.take_damage(30)
ali.pick_coin()
ali.pick_coin()
print(ali.hp, ali.coins, ali.is_alive())
ali.take_damage(500)
print(ali.hp, ali.is_alive())
70 2 True
0 False

hp=100 یعنی اگر جان را ندهیم، ۱۰۰ در نظر گرفته می‌شود. ویژگی coins را از بیرون نگرفتیم؛ هر قهرمان با صفر سکه شروع می‌کند. max(0, ...) هم نمی‌گذارد جان منفی شود. ارزش واقعی کلاس همین‌جاست: قانون «جان منفی نمی‌شود» فقط یک جا نوشته شده و هر قهرمانی که بسازید، خودبه‌خود آن را رعایت می‌کند.

ویژگی کلاس در برابر ویژگی شیء

ویژگی‌هایی که با self. ساخته می‌شوند مال هر شیء جداگانه‌اند. اما می‌شود ویژگی‌ای هم مستقیم داخل کلاس تعریف کرد که بین همه‌ی شیء‌ها مشترک است:

class Enemy:
    count = 0

    def __init__(self, kind):
        self.kind = kind
        Enemy.count += 1

bat = Enemy("bat")
slime = Enemy("slime")
print(Enemy.count, bat.kind, slime.kind)
2 bat slime

count مال خود کلاس است و تعداد همه‌ی دشمن‌های ساخته‌شده را می‌شمارد، اما kind برای هر دشمن فرق می‌کند.

__str__: چاپ خوانای یک شیء

اگر یک شیء معمولی را چاپ کنید، چیزی شبیه <__main__.Hero object at 0x0000021DA3AD6390> می‌بینید که فقط نوع شیء و نشانی‌اش در حافظه است و عددش در هر اجرا فرق می‌کند. متد ویژه‌ی __str__ به پایتون می‌گوید این شیء را چطور به متن تبدیل کند:

class Hero:
    def __init__(self, name, hp=100):
        self.name = name
        self.hp = hp

    def __str__(self):
        return f"{self.name} (HP: {self.hp})"

ali = Hero("Ali")
print(ali)
print("Our hero is " + str(ali))
Ali (HP: 100)
Our hero is Ali (HP: 100)

print و str هر دو از __str__ استفاده می‌کنند. به متدهایی که اسمشان با دو خط زیرین شروع و تمام می‌شود، متد ویژه یا dunder می‌گویند. __init__ و __str__ معروف‌ترین‌هایشان هستند و متد __repr__ هم نمایش مخصوص برنامه‌نویس را تعیین می‌کند. متدهای ویژه موضوع جلسه‌ی متدهای ویژه (dunder) در دوره‌ی پایتون حرفه‌ای است.

مثال کامل: حساب بانکی

حساب بانکی مثال کلاسیک شی‌گرایی است، چون داده‌اش قانون دارد: نمی‌شود بیشتر از موجودی برداشت کرد و واریز منفی معنی ندارد.

class BankAccount:
    def __init__(self, owner, balance=0):
        self.owner = owner
        self.balance = balance
        self.history = []

    def deposit(self, amount):
        if amount <= 0:
            raise ValueError("deposit must be positive")
        self.balance += amount
        self.history.append(f"+{amount}")

    def withdraw(self, amount):
        if amount > self.balance:
            raise ValueError("not enough money")
        self.balance -= amount
        self.history.append(f"-{amount}")

    def __str__(self):
        return f"{self.owner}: {self.balance} tomans"

account = BankAccount("Sara", 50000)
account.deposit(20000)
account.withdraw(30000)
print(account)
print(account.history)
try:
    account.withdraw(100000)
except ValueError as error:
    print("Error:", error)
print(account)
Sara: 40000 tomans
['+20000', '-30000']
Error: not enough money
Sara: 40000 tomans

هر حساب سه ویژگی دارد: صاحب حساب، موجودی و تاریخچه‌ی تراکنش‌ها. متدهای deposit و withdraw پیش از تغییر موجودی، قانون‌ها را بررسی می‌کنند و اگر درخواستی نامعتبر باشد، با raise خطا می‌دهند. برداشت ۱۰۰٬۰۰۰ تومانی رد شد و موجودی دست‌نخورده ماند. (درباره‌ی raise و try در مقاله‌ی مدیریت خطا با try و except خوانده‌اید.)

قاعده‌ی مهم این است که موجودی را فقط از راه متدها تغییر دهید، نه با نوشتن مستقیم account.balance = -500. به این ایده‌ی پنهان کردن جزئیات و کنترل تغییرها کپسوله‌سازی (encapsulation) می‌گویند. پایتون برای این کار قرارداد خط زیرین (مثل _balance) و ابزار @property را دارد که در جلسه‌ی کپسوله‌سازی و property آموزش داده می‌شود.

وراثت: کلاسی که از کلاس دیگر ارث می‌برد

در بازی‌ها معمولاً چند نوع شخصیت داریم که خیلی چیزها را مشترک دارند و فقط در چند رفتار فرق می‌کنند. به‌جای نوشتن چند کلاس تکراری، یک کلاس پدر (parent) می‌سازیم و کلاس‌های فرزند (child) از آن ارث می‌برند:

class Character:
    def __init__(self, name, hp):
        self.name = name
        self.hp = hp

    def attack(self):
        return 5

    def __str__(self):
        return f"{self.name} (HP: {self.hp})"

class Warrior(Character):
    def __init__(self, name):
        super().__init__(name, hp=150)
        self.shield = True

    def attack(self):
        return 12

class Mage(Character):
    def __init__(self, name, mana=50):
        super().__init__(name, hp=80)
        self.mana = mana

    def attack(self):
        if self.mana >= 10:
            self.mana -= 10
            return 25
        return 3

team = [Warrior("Rostam"), Mage("Gordafarid"), Character("Villager", 40)]
for member in team:
    print(member, "hits for", member.attack())
print(isinstance(team[0], Character), team[1].mana)
Rostam (HP: 150) hits for 12
Gordafarid (HP: 80) hits for 25
Villager (HP: 40) hits for 5
True 40

چند نکته از این مثال:

  • class Warrior(Character): یعنی Warrior همه‌ی ویژگی‌ها و متدهای Character را دارد؛ از جمله __str__ که دوباره ننوشتیم.
  • super().__init__(...) سازنده‌ی کلاس پدر را صدا می‌زند تا name و hp تنظیم شوند و بعد کلاس فرزند ویژگی‌های خودش، مثل shield و mana، را اضافه می‌کند.
  • هر فرزند متد attack را بازنویسی (override) کرده است. در حلقه‌ی آخر، برنامه فقط attack() را صدا می‌زند و هر شخصیت به روش خودش جواب می‌دهد. به این ویژگی چندریختی (polymorphism) می‌گویند.
  • isinstance نشان می‌دهد رستم هم Warrior است و هم Character.

وراثت فقط وقتی درست است که بشود گفت «فرزند یک نوع از پدر است»؛ مثل «جنگجو یک نوع شخصیت است». اگر رابطه «دارد» است، مثل «قهرمان یک شمشیر دارد»، شمشیر را یک ویژگی قهرمان کنید، نه کلاس پدرش.

برای مقایسه‌ی وراثت با ترکیب (composition) و دیدن مثال‌های بیشتر، جلسه‌ی وراثت و ترکیب را ببینید. اگر می‌خواهید بدانید شی‌گرایی کنار سبک‌های دیگر برنامه‌نویسی کجا قرار می‌گیرد، مقاله‌ی پارادایم‌های برنامه‌نویسی را بخوانید.

چه وقت شی‌گرایی کمک می‌کند؟

شی‌گرایی ابزار است، نه قانون. پایتون برخلاف جاوا مجبورتان نمی‌کند هر برنامه‌ای را داخل کلاس بنویسید و خیلی از برنامه‌های خوب پایتون فقط از تابع ساخته شده‌اند.

موقعیتکلاس بنویسم؟
چند چیز هم‌نوع با داده و رفتار مشترک، مثل بازیکن‌ها و دشمن‌هابله
داده‌ای که قانون دارد، مثل موجودی‌ای که نباید منفی شودبله
چند نوع شبیه به هم با تفاوت‌های کوچکبله، با وراثت
برنامه‌ی کوتاه چندخطیمعمولاً نه
فقط چند داده‌ی کنار هم، بدون رفتاردیکشنری یا تاپل کافی است
یک محاسبه‌ی ساده، مثل میانگین نمره‌هایک تابع کافی است

یک نشانه‌ی خوب: اگر دیدید یک دیکشنری، مثلاً player = {"name": ..., "hp": ...}، مدام به چند تابع مختلف فرستاده می‌شود که همه رویش کار می‌کنند، وقت آن است که آن دیکشنری و آن تابع‌ها را با هم در یک کلاس بگذارید. اگر هنوز با تابع‌ها راحت نیستید، اول مقاله‌ی تابع در پایتون را بخوانید.

برای شروع، یک بازی کوچک متنی را یک بار بدون کلاس و یک بار با کلاس بنویسید. تفاوت نظم کد را خودتان حس می‌کنید و دیگر لازم نیست کسی بگوید شی‌گرایی کجا به درد می‌خورد.

در بتل کد، شی‌گرایی در دوره‌ی پایتون حرفه‌ای برای نوجوان‌های ۱۵ سال به بالا آموزش داده می‌شود: از جلسه‌ی کلاس و نمونه شروع می‌شود و در پروژه‌ی سامانه‌ی کتابخانه به یک برنامه‌ی کامل می‌رسد. کدهای این مقاله را هم می‌توانید در ویرایشگر آنلاین پایتون اجرا کنید و تغییرشان دهید؛ مثلاً یک کلاس Archer بسازید که از Character ارث ببرد.

سؤال‌های پرتکرار

فرق کلاس و شیء در پایتون چیست؟

کلاس نقشه یا قالب است و مشخص می‌کند هر شیء چه ویژگی‌ها و متدهایی دارد. شیء نمونه‌ای واقعی است که از روی کلاس ساخته می‌شود و مقدارهای خودش را دارد. از یک کلاس می‌شود هر تعداد شیء ساخت.

self در پایتون چیست و چرا باید آن را نوشت؟

self به همان شیئی اشاره می‌کند که متد رویش صدا زده شده است. وقتی می‌نویسید ali.take_damage(30)، پایتون خود ali را به‌عنوان اولین ورودی به متد می‌دهد؛ برای همین هر متد باید پارامتر اولی برای گرفتن آن داشته باشد که طبق قرارداد اسمش self است.

__init__ در پایتون چه کار می‌کند؟

__init__ متد ویژه‌ای است که هر بار یک شیء تازه ساخته می‌شود، خودکار اجرا می‌شود. معمولاً در آن ویژگی‌های اولیه‌ی شیء، مثل اسم و جان قهرمان، را با self. تنظیم می‌کنیم. به آن سازنده هم می‌گویند.

آیا برای هر برنامه‌ای باید کلاس نوشت؟

نه. برای برنامه‌های کوتاه و محاسبه‌های ساده، تابع‌ها کافی و خواناترند. کلاس وقتی به کار می‌آید که چند چیز هم‌نوع با داده و رفتار مشترک دارید یا داده‌تان قانون‌هایی دارد که باید همیشه رعایت شوند.

وراثت در پایتون چیست؟

وراثت یعنی یک کلاس فرزند، ویژگی‌ها و متدهای یک کلاس پدر را به ارث ببرد و فقط چیزهای تازه یا متفاوت را خودش تعریف کند. با super() می‌شود متدهای کلاس پدر را از داخل فرزند صدا زد. وراثت جلوی تکرار کد را می‌گیرد.

برای یادگیری شی‌گرایی چه چیزهایی را باید از قبل بلد باشم؟

متغیر، شرط، حلقه، لیست، دیکشنری و مخصوصاً تابع. کلاس در اصل مجموعه‌ای از تابع‌ها و داده‌هاست که کنار هم قرار گرفته‌اند، پس هرچه با تابع‌ها راحت‌تر باشید، شی‌گرایی را راحت‌تر یاد می‌گیرید.

همین حالا روی Battle Code تمرین کن

مقاله‌های دیگر

همه‌ی مقاله‌ها