جلسهی 32: خط و دایره Lines and Circles
دایره همهی نقطههایی است که از مرکز به فاصلهی r (شعاع) هستند. یک خط با دایره ۰، ۱ یا ۲ نقطهی مشترک دارد، بسته به اینکه فاصلهی مرکز تا خط (d) از r بیشتر، با آن برابر یا از آن کمتر باشد. خط مماس بر شعاعِ نقطهی تماس عمود است، و عمودی که از مرکز بر یک وتر رسم شود آن را نصف میکند.
در این جلسه یاد میگیری
- با مقایسهی d و r میگویی خط و دایره چند نقطهی مشترک دارند.
- میدانی شعاعِ نقطهی تماس بر خط مماس عمود است و با آن زاویه و طول پیدا میکنی.
- با فیثاغورس و عمودِ مرکز بر وتر، طول وتر یا فاصلهی آن تا مرکز را حساب میکنی.
درس
خط و دایره. دایره شعاع ۳ دارد. با لغزنده خط را از دور به مرکز نزدیک کن و فاصلهی d را با r = ۳ مقایسه کن. اول هیچ نقطهی مشترکی نیست؛ درست وقتی d = ۳ شد، خط فقط در یک نقطه به دایره میخورد (مماس)؛ و با d کمتر از ۳، دایره را در دو نقطه میبُرد. لحظهی مماس شدن به شعاعِ نقطهی تماس نگاه کن: با خط چه زاویهای میسازد؟
سه حالت. فاصلهی نقطهی O از یک خط، طول کوتاهترین پارهخط از O تا خط است: پارهخط عمود OH. اگر d فاصلهی مرکز تا خط باشد: d > r یعنی خط بیرون دایره است (۰ نقطهی مشترک)؛ d = r یعنی خط مماس است (۱ نقطه، نقطهی تماس)؛ d < r یعنی خط دایره را در دو نقطه قطع میکند و تکهی داخل دایره یک وتر است.
مماس بر شعاع عمود است. اگر خطی در نقطهی A بر دایره مماس باشد، شعاع OA بر آن عمود است. از نقطهی P بیرون دایرهای به شعاع ۵ خطی مماس کشیدهایم و OP = ۱۳. مثلث OAP در A قائمه است و OP وتر آن: PA² = OP² − OA² = ۱۶۹ − ۲۵ = ۱۴۴، پس PA = ۱۲. از P دو مماس بر دایره میشود کشید و طول این دو مماس برابر است.
عمود از مرکز بر وتر. اگر از مرکز O بر وتر AB عمود OH را بکشیم، H وسط AB است. چرا؟ OA = OB (هر دو شعاعاند) و OH ضلع هر دو مثلث قائمالزاویهی OHA و OHB است؛ پس ΔOHA ≅ ΔOHB (وتر و یک ضلع) و AH = HB. مثال: r = ۱۰ و OH = ۶؛ AH² = ۱۰۰ − ۳۶ = ۶۴، پس AH = ۸ و وتر AB = ۱۶. برای پیدا کردن مرکز یک بشقاب شکسته، دو وتر بکش: عمودمنصفهایشان در مرکز به هم میرسند.
اشتباه رایج: در مسئلهی مماس، OP را یک ضلع کوتاه گرفتن و نوشتن PA² = OP² + r². زاویهی قائمه در A است، پس OP که روبهروی آن است وتر و بلندترین ضلع است: PA² = OP² − r². اشتباه دیگر: فاصلهی مرکز تا خط را با یک پارهخط کج اندازه گرفتن؛ فاصله همیشه با پارهخط عمود اندازه گرفته میشود.
با پایتون (اختیاری): برای دایرهای به شعاع ۶ و چند فاصلهی d، برنامه میگوید خط و دایره چند نقطهی مشترک دارند و اگر خط دایره را قطع کند، طول وتر را با فیثاغورس حساب میکند.
import math
r = 6
for d in [9, 6, 4.8, 3.6, 0]:
if d > r:
print(d, "no common point")
elif d == r:
print(d, "tangent")
else:
half = math.sqrt(r * r - d * d)
print(d, "chord", round(2 * half, 2))مثالهای این جلسه
چالشها
- Two Points (آسان)
- When Does It Touch? (آسان)
- The Tangent's Length (متوسط)
- Step by Step to the Chord (متوسط)
- Two Tangents (سخت)
- The Broken Plate (سخت)
بیشتر بخوان
← جلسهی 31: بررسی حالتهای ممکن جلسهی 33: زاویههای مرکزی →