جلسهی 9: آشنایی با اثبات در هندسه First Proofs in Geometry
هر حکم «اگر … آنگاه …» یک فرض دارد (آنچه داریم) و یک حکم (آنچه باید ثابت کنیم). در اثبات هندسی فقط از فرض و از واقعیتهایی که قبلاً ثابت شدهاند استفاده میکنیم، نه از ظاهر شکل: زاویههای متقابل به رأس برابرند، خط موازی زاویههای متبادل برابر میسازد، پس مجموع زاویههای مثلث ۱۸۰° است و زاویهی خارجی برابر مجموع دو زاویهی داخلی غیرمجاور.
در این جلسه یاد میگیری
- فرض و حکم یک جملهی «اگر … آنگاه …» را جدا میکنی.
- با زاویههای متقابل به رأس و خطهای موازی، اندازهی زاویهها را با دلیل پیدا میکنی.
- اثبات مجموع زاویههای مثلث و زاویهی خارجی را قدم به قدم مینویسی.
درس
خطهای موازی. خط مورب را بچرخان. هر بار هشت زاویه میبینی ولی فقط دو اندازه: زاویههای همرنگ برابرند و هر دو زاویهی کنار هم ۱۸۰° میشوند. این واقعیتها ابزار اثباتهای این جلسهاند.
فرض و حکم. «اگر دو خط موازی را خط سومی قطع کند، زاویههای متبادل برابرند». فرض: a ∥ b و خط d هر دو را قطع کرده است. حکم: زاویههای متبادل برابرند. در اثبات از فرض شروع میکنیم و با دلیلهایی که پذیرفتهایم به حکم میرسیم. «در شکل برابر به نظر میرسند» دلیل نیست.
مجموع زاویههای مثلث. فرض: ABC مثلث است. حکم: Â + B̂ + Ĉ = ۱۸۰°. اثبات: از A خط d را موازی BC میکشیم. دو زاویهی کنار Â روی d با B̂ و Ĉ متبادلاند، پس برابرشاناند. این سه زاویه با هم یک زاویهی نیمصفحه (۱۸۰°) روی خط d میسازند؛ پس Â + B̂ + Ĉ = ۱۸۰°.
زاویهی خارجی. ضلع BC را از C ادامه بده. زاویهی خارجی C با Ĉ مکمل است: خارجی = ۱۸۰° − Ĉ. از طرف دیگر Â + B̂ = ۱۸۰° − Ĉ. پس زاویهی خارجی = Â + B̂. مثلاً اگر Â = ۵۰° و B̂ = ۶۵° باشد، زاویهی خارجی C برابر ۱۱۵° است.
اشتباه رایج: استفاده از حکم در وسط اثبات، مثل اینکه از اول بگوییم «چون مجموع ۱۸۰° است…» وقتی همین را میخواهیم ثابت کنیم.
با پایتون (اختیاری): این برنامه برای چند مثلث زاویهی سوم و زاویهی خارجی را حساب میکند و نشان میدهد خارجی همیشه برابر جمع دو زاویهی دیگر است.
for a, b in [(50, 65), (90, 30), (20, 20), (100, 45)]:
c = 180 - a - b
exterior = 180 - c
print(a, b, c, exterior, exterior == a + b)مثالهای این جلسه
چالشها
- Hypothesis or Conclusion (آسان)
- Exterior Angle (آسان)
- Vertical Angles (متوسط)
- The Angle Sum Proof (متوسط)
- Isosceles Outside (سخت)
- Parallel Lines (سخت)