جلسهی 1: مدل OSI و TCP/IP: درون یک بسته OSI and TCP/IP: Inside a Packet
شروع تند: لایههای OSI و TCP/IP، کپسولهسازی، و فیلدهای واقعی سرآیند IPv4، TCP و UDP (آدرسها، TTL، پروتکل، پورتها، پرچمها). بعد یک سرآیند ساختگی را از hex با bytes.fromhex و int.from_bytes بایتبهبایت میخوانی، همان کاری که Wireshark پشت صحنه میکند.
در این جلسه یاد میگیری
- هفت لایهی OSI و چهار لایهی TCP/IP، نام واحد داده در هر لایه (frame، packet، segment) و دستگاه هر لایه را میدانی.
- کپسولهسازی را قدمبهقدم توضیح میدهی و میدانی هر سرآیند از کجا میفهمد لایهی بعدی چیست.
- جای فیلدهای مهم سرآیند IPv4 (نسخه، IHL، طول کل، TTL، پروتکل، مبدأ، مقصد) و TCP و UDP را میدانی.
- با
bytes.fromhex، اندیس، برش وint.from_bytesیک سرآیند ساختگی را به فیلدهایش تبدیل میکنی.
درس
⚠️ قانون طلایی این دوره: فقط با اجازهی کتبی، و فقط در محدودهی همان اجازه. هر چه یاد میگیری را روی دستگاه، حساب و آزمایشگاه خودت امتحان کن، یا روی سیستمی که صاحبش اجازهی کتبی داده، و فقط در محدودهای (scope) که در همان اجازه نوشته شده: کدام IPها و دامنهها، کدام کارها، تا چه تاریخی. دسترسی بدون مجوز، شنود ترافیک دیگران یا از کار انداختن یک سرویس، حتی «فقط برای تست»، طبق قانون جرایم رایانهای جرم است و میتواند آیندهی شغلیات را پیش از شروع خراب کند. ضعفی پیدا کردی؟ فقط به صاحبش خبر بده، از راه افشای مسئولانه (responsible disclosure)، نه در شبکههای اجتماعی. این دوره دفاعی است: همهی بستهها، لاگها و تنظیمات آن ساختگیاند.
🔁 یادت هست؟ (از پایتون پایه و شبکهی پایه) یک آدرس IPv4 چهار عدد ۰ تا ۲۵۵ است که با نقطه جدا شدهاند، و پورت میگوید بسته برای کدام برنامه است. در پایتون split(".") متن را تکه میکند، اندیس منفی از آخر میشمارد و برش x[a:b] از جای a تا قبل از جای b را میدهد: خود b داخلش نیست. امروز همین برش را روی بایتهای یک بسته میزنیم.
ip = "198.51.100.7"
parts = ip.split(".")
print(parts)
print(parts[-1], parts[1:3])
print(int(parts[0]) + 1)مدل OSI شبکه را هفت لایه میکند (از پایین به بالا): ۱ Physical (بیت روی سیم یا موج)، ۲ Data Link (فریم و آدرس MAC؛ دستگاهش سوئیچ)، ۳ Network (بسته و آدرس IP؛ دستگاهش روتر)، ۴ Transport (پورت؛ TCP و UDP)، ۵ Session، ۶ Presentation، ۷ Application (HTTP، DNS، SMTP). اینترنت واقعی با مدل TCP/IP چهارلایه کار میکند: Link (۱ و ۲)، Internet (۳)، Transport (۴)، Application (۵ تا ۷). در مصاحبهها لایه را با شماره میگویند: «سوئیچ لایهی ۲ است»، «WAF در لایهی ۷ نگاه میکند». واحد داده هم در هر لایه اسم دارد: frame در لایهی ۲، packet در لایهی ۳، segment (در TCP) یا datagram (در UDP) در لایهی ۴.
کپسولهسازی (encapsulation): مرورگر یک درخواست HTTP میسازد (داده). TCP جلویش سرآیند ۲۰ بایتی با پورتها و شمارهی ترتیب میگذارد و segment میشود. IP جلوی آن سرآیند ۲۰ بایتی با آدرسها و TTL میگذارد و packet میشود. Ethernet جلویش سرآیند ۱۴ بایتی با MACها و پشتش ۴ بایت FCS (کنترل خطا) میگذارد و frame میشود. گیرنده برعکس، لایهبهلایه باز میکند (decapsulation). هر سرآیند میگوید داخلش چیست: در Ethernet، EtherType 0x0800 یعنی IPv4؛ در IPv4، فیلد protocol عدد 6 یعنی TCP، 17 یعنی UDP و 1 یعنی ICMP؛ و در TCP یا UDP، پورت مقصد برنامه را نشان میدهد. بیشترین اندازهی بسته در Ethernet معمولاً ۱۵۰۰ بایت است (MTU).
سرآیند IPv4 (۲۰ بایت وقتی option ندارد). شمارهی بایتها از صفر:
- بایت 0: نیمهی بالایی version (برای IPv4 عدد 4) و نیمهی پایینی IHL (طول سرآیند به واحد ۴ بایت؛ 5 یعنی ۲۰ بایت).
- بایتهای 2 و 3: total length، طول کل بسته با داده.
- بایت 8: TTL، که هر روتر یکی از آن کم میکند.
- بایت 9: protocol (6 TCP، 17 UDP، 1 ICMP).
- بایتهای 10 و 11: checksum سرآیند (در بستههای ساختگی ما صفر است).
- بایتهای 12 تا 15: آدرس مبدأ؛ 16 تا 19: آدرس مقصد.
بایت اول 0x45 را اینطور میخوانیم: 0x45 // 16 میشود 4 و 0x45 % 16 میشود 5. ⚠️ آدرس مبدأ را خود فرستنده مینویسد و میشود جعلش کرد (spoofing)، پس هیچ دفاعی نباید فقط به IP مبدأ تکیه کند.
پایتون: بایتها. bytes.fromhex("4500003c") متن hex را به بایت تبدیل میکند (هر دو رقم hex یک بایت؛ فاصله هم مجاز است). اندیس یک بایت یک عدد ۰ تا ۲۵۵ میدهد: header[8]. برش چند بایت را با هم میدهد: header[12:16] همان ۴ بایت مبدأ است. int.from_bytes(header[2:4], "big") چند بایت را یک عدد میکند؛ "big" یعنی بایت پرارزش اول میآید، و همهی سرآیندهای شبکه همین ترتیب را دارند (network byte order). len(header) تعداد بایتهاست. با f-string هم چند مقدار را در یک خط چاپ میکنیم. کد را اجرا کن و بایتها را عوض کن.
header = bytes.fromhex("4500003c1c46400040060000c0000201c6336407")
print(len(header), "bytes")
print("version", header[0] // 16, "ihl", header[0] % 16)
print("total length", int.from_bytes(header[2:4], "big"))
print(f"ttl {header[8]}, protocol {header[9]}")
src = []
for b in header[12:16]:
src.append(str(b))
print("src", ".".join(src))سرآیند TCP (۲۰ بایت بدون option): بایت 0-1 پورت مبدأ، 2-3 پورت مقصد، 4-7 sequence number، 8-11 acknowledgement number، نیمهی بالای بایت 12 طول سرآیند، بایت 13 پرچمها (flags)، 14-15 window. چند مقدار رایج بایت پرچم: 2 یعنی SYN، 18 (یعنی 0x12) SYN-ACK، 16 ACK، 24 PSH-ACK، 4 RST، 17 FIN-ACK (جلسهی ۳ بیتبهبیت بازشان میکنیم). سرآیند UDP فقط ۸ بایت است: پورت مبدأ، پورت مقصد، طول، checksum. چند پورت معروف که در هر مصاحبهای میپرسند: 22 SSH، 25 SMTP، 53 DNS، 80 HTTP، 123 NTP، 443 HTTPS، 3389 RDP. ⚠️ سرآیند TCP همیشه از بایت ۲۰ بسته شروع نمیشود: از بایت IHL * 4.
tcp = bytes.fromhex("c35001bb000003e8000000005002faf000000000")
print("ports", int.from_bytes(tcp[0:2], "big"), int.from_bytes(tcp[2:4], "big"))
print("seq", int.from_bytes(tcp[4:8], "big"))
print("flags byte", tcp[13])اشتباههای رایج:
- header[12:15] فقط ۳ بایت است؛ آدرس ۴ بایت است: header[12:16].
- int.from_bytes(..., "little") روی سرآیند شبکه عدد غلط میدهد؛ همیشه "big".
- header[9] یک عدد است ولی header[9:10] یک تکهی بایت؛ برای مقایسه با 6 اولی را بخواه.
- فرض کردن اینکه TCP همیشه از بایت ۲۰ شروع میشود.
🛡️ و نکتهی امنیتی: اینکه بسته را بایتبهبایت میخوانی برای فهمیدن و دفاع است؛ ضبط ترافیک (مثلاً با Wireshark) فقط روی دستگاه و ترافیک خودت یا آزمایشگاهت، هرگز روی شبکهی دیگران.
مثالهای این جلسه
- مثال رشته در پایتون: parts = ip.split(".")
- مثال حلقه for در پایتون: for b in header[12:16]:
- مثال رشته در پایتون: print("ports", int.from_bytes(tcp[0:2], "bi…
چالشها
- Split and Slice (آسان)
- Which Layer? (آسان)
- Wrap It Up (متوسط)
- TTL and Protocol (متوسط)
- Addresses from Bytes (سخت)
- Who Talks to Whom (سخت)