بتل کد Battle Codeدارد باز می‌شود…

آموزش پایتون

عملگرها در پایتون: حسابی، مقایسه‌ای، منطقی و اولویت آن‌ها

۱۰ دقیقه مطالعه · ۳۰ مهر ۱۴۰۵

فهرست مطالب
  1. عملگرهای حسابی: پایتون مثل ماشین‌حساب
  2. عملگرهای مقایسه
  3. عملگرهای منطقی: and، or و not
  4. عملگرهای انتسابی
  5. عملگرهای رشته‌ای
  6. اولویت عملگرها
  7. اشتباه‌های رایج با عملگرها
  8. از کجا تمرین کنم؟
  9. سؤال‌های پرتکرار

عملگرها (operators) در پایتون نمادها و کلمه‌هایی هستند که روی مقدارها کاری انجام می‌دهند. عملگرهای حسابی (+، -، *، /، //، % و **) جوابی عددی می‌دهند، عملگرهای مقایسه (==، !=، <، >، <= و >=) و منطقی (and، or و not) جواب True یا False می‌دهند و عملگرهای انتسابی مثل = و += مقدار متغیرها را عوض می‌کنند. وقتی چند عملگر در یک عبارت باشند، پایتون آن‌ها را به ترتیب اولویت حساب می‌کند؛ مثلاً ضرب قبل از جمع.

در این مقاله همه‌ی عملگرهای مهم پایتون را با مثال‌های کوتاه می‌بینیم: فرق / و //، کاربردهای جالب باقی‌مانده (%)، توان، مقایسه‌ی عدد و متن، ترکیب شرط‌ها با and و or، عملگرهایی مثل +=، عملگرهای مخصوص رشته‌ها و جدول اولویت عملگرها. در آخر هم اشتباه‌های رایجی را مرور می‌کنیم که تقریباً همه‌ی تازه‌کارها یک بار تجربه‌شان می‌کنند. همه‌ی مثال‌ها را می‌توانید در ویرایشگر آنلاین پایتون اجرا کنید.

عملگرهای حسابی: پایتون مثل ماشین‌حساب

پایتون هفت عملگر حسابی دارد. چهار تای اول همان چهار عمل اصلی ریاضی هستند و سه تای دیگر کارهایی می‌کنند که در برنامه‌نویسی خیلی به درد می‌خورند.

عملگرناممثالنتیجه
+جمع7 + 29
-تفریق7 - 25
*ضرب7 * 214
/تقسیم7 / 23.5
//تقسیم صحیح7 // 23
%باقی‌مانده7 % 21
**توان7 ** 249
a = 17
b = 5
print(a + b)
print(a - b)
print(a * b)
print(a / b)
print(a // b)
print(a % b)
print(a ** 2)
22
12
85
3.4
3
2
289

به علامت ضرب دقت کنید: در پایتون ضرب با ستاره (*) نوشته می‌شود، نه با × یا حرف x.

فرق تقسیم معمولی و تقسیم صحیح

/ همیشه جواب اعشاری (float) می‌دهد، حتی وقتی تقسیم کامل باشد. // قسمت اعشاری را دور می‌اندازد و فقط بخش صحیح را نگه می‌دارد:

print(6 / 2)
print(7 / 2)
print(7 // 2)
print(-7 // 2)
3.0
3.5
3
-4

خط آخر شاید تعجب‌آور باشد. // در واقع جواب را به سمت پایین گرد می‌کند، یعنی به سمت عدد کوچک‌تر. جواب دقیق منفی ۳.۵ است و عدد صحیحِ کوچک‌تر از آن، منفی ۴ است. برای عددهای مثبت این نکته فرقی ایجاد نمی‌کند.

باقی‌مانده: عملگری کوچک با کاربردهای بزرگ

% باقی‌مانده‌ی تقسیم را می‌دهد. شاید در نگاه اول بی‌اهمیت به نظر برسد، اما در برنامه‌نویسی دائم به کار می‌رود:

number = 1234
print(number % 2)
print(number % 10)
minutes = 135
print(minutes // 60, "hours and", minutes % 60, "minutes")
0
4
2 hours and 15 minutes
  • زوج یا فرد: اگر n % 2 صفر باشد، عدد زوج است و اگر ۱ باشد، فرد.
  • رقم آخر: n % 10 رقم یکان عدد را می‌دهد.
  • تبدیل واحد: با // و % می‌شود دقیقه را به ساعت و دقیقه، یا ثانیه را به دقیقه و ثانیه تبدیل کرد.
  • چرخیدن: i % 4 همیشه بین ۰ تا ۳ می‌ماند؛ برای همین در بازی‌ها و نقاشی‌ها برای تکرار رنگ‌ها یا نوبت بازیکن‌ها استفاده می‌شود.

توان و ریشه

** عدد را به توان می‌رساند. با توان ۰.۵ هم می‌شود ریشه‌ی دوم گرفت:

print(2 ** 10)
print(5 ** 2)
print(16 ** 0.5)
1024
25
4.0

یک نکته درباره‌ی عددهای اعشاری

کامپیوتر بعضی عددهای اعشاری را نمی‌تواند دقیقاً نگه دارد و گاهی جواب کمی با انتظار ما فرق دارد:

print(0.1 + 0.2)
print(0.1 + 0.2 == 0.3)
print(round(0.1 + 0.2, 2))
0.30000000000000004
False
0.3

این ایراد پایتون نیست؛ تقریباً همه‌ی زبان‌های برنامه‌نویسی همین رفتار را دارند. وقتی جواب اعشاری را نشان می‌دهید، با round گردش کنید و هیچ‌وقت دو عدد اعشاری را مستقیم با == مقایسه نکنید.

عملگرهای مقایسه

عملگرهای مقایسه دو مقدار را با هم می‌سنجند و جوابشان همیشه یکی از دو مقدار True (درست) یا False (غلط) است. به این نوع داده بولی (bool) می‌گویند.

عملگرمعنیمثالنتیجه
==مساوی است5 == 5True
!=مساوی نیست5 != 3True
>بزرگ‌تر است5 > 3True
<کوچک‌تر است5 < 3False
>=بزرگ‌تر یا مساوی است5 >= 5True
<=کوچک‌تر یا مساوی است3 <= 2False
age = 12
print(age > 10)
print(age == 15)
print(age != 15)
print(age <= 12)
result = age >= 18
print(result, type(result))
True
False
True
True
False <class 'bool'>

= و == دو چیز کاملاً متفاوت‌اند. = یعنی «این مقدار را در متغیر بگذار» و == یعنی «آیا این دو برابرند؟». قاطی کردن این دو یکی از رایج‌ترین اشتباه‌های تازه‌کارهاست.

مقایسه‌ی زنجیره‌ای

در پایتون می‌شود چند مقایسه را مثل ریاضی پشت سر هم نوشت. 10 <= age <= 15 یعنی «سن بین ۱۰ و ۱۵ است»:

age = 12
print(10 <= age <= 15)
print(1 < 5 < 3)
True
False

مقایسه‌ی متن‌ها

متن‌ها را هم می‌شود مقایسه کرد، اما چند نکته دارد:

print("cat" == "cat")
print("Cat" == "cat")
print("apple" < "banana")
print("10" == 10)
print("10" < "9")
True
False
True
False
True

پایتون به بزرگی و کوچکی حرف‌ها حساس است، پس "Cat" و "cat" برابر نیستند. متن‌ها حرف‌به‌حرف و تقریباً به ترتیب الفبا مقایسه می‌شوند. متن "10" هم با عدد 10 برابر نیست، و چون "1" قبل از "9" می‌آید، "10" از "9" کوچک‌تر حساب می‌شود. نتیجه‌ی مهم: قبل از مقایسه‌ی عددی، ورودی کاربر را به عدد تبدیل کنید. این موضوع را در مقاله‌ی گرفتن ورودی با input در پایتون کامل توضیح داده‌ایم.

عملگرهای منطقی: and، or و not

با عملگرهای منطقی چند شرط را با هم ترکیب می‌کنید:

  • and («و»): وقتی True است که هر دو طرف درست باشند.
  • or («یا»): وقتی True است که دست‌کم یکی از دو طرف درست باشد.
  • not («نه»): جواب را برعکس می‌کند.
ABA and BA or B
TrueTrueTrueTrue
TrueFalseFalseTrue
FalseTrueFalseTrue
FalseFalseFalseFalse
age = 12
has_ticket = True
print(age >= 10 and has_ticket)
print(age < 6 or age > 60)
print(not has_ticket)
True
False
False

پایتون در and و or تنبل است، به معنای خوب کلمه: اگر طرف اول and غلط باشد، دیگر طرف دوم را بررسی نمی‌کند، چون جواب در هر حال False است. در or هم اگر طرف اول درست باشد، طرف دوم را نگاه نمی‌کند. بیشترین کاربرد این عملگرها داخل شرط‌هاست که در مقاله‌ی شرط if، elif و else در پایتون با مثال‌های زیاد آمده است.

عملگرهای انتسابی

= مقدار سمت راست را در متغیر سمت چپ می‌گذارد. وقتی بخواهید مقدار فعلی یک متغیر را تغییر دهید، عملگرهای کوتاه‌شده خیلی به کار می‌آیند. در این جدول فرض کنید هر بار از x = 12 شروع می‌کنیم:

عملگرمعادل بلندشنتیجه با x برابر ۱۲
x += 3x = x + 315
x -= 3x = x - 39
x *= 3x = x * 336
x /= 3x = x / 34.0
x //= 5x = x // 52
x %= 5x = x % 52
x **= 2x = x ** 2144

مثلاً امتیاز یک بازی این‌طور بالا و پایین می‌رود:

score = 0
score += 10
score += 5
score -= 3
print(score)
score *= 2
print(score)
12
24

اگر از زبان‌هایی مثل جاوااسکریپت یا C آمده‌اید، بدانید پایتون عملگر ++ ندارد:

lives = 3
lives++
SyntaxError: invalid syntax

در پایتون به‌جای lives++ بنویسید lives += 1. برای آشنایی بیشتر با متغیرها، مقاله‌ی متغیرها در پایتون را ببینید.

عملگرهای رشته‌ای

بعضی از عملگرها روی متن هم کار می‌کنند، اما معنی‌شان کمی فرق می‌کند:

  • + دو متن را به هم می‌چسباند.
  • * متن را چند بار تکرار می‌کند.
  • in و not in بررسی می‌کنند که آیا یک تکه متن داخل متن دیگر هست یا نه.
first = "Battle"
second = "Code"
print(first + " " + second)
print("ha" * 3)
print("-" * 20)
print("y" in "Python")
print("z" not in "Python")
Battle Code
hahaha
--------------------
True
True

"-" * 20 راه سریعی برای کشیدن یک خط جداکننده در خروجی است. اما متن و عدد را نمی‌شود با + جمع کرد:

age = 12
print("I am " + age + " years old")
TypeError: can only concatenate str (not "int") to str

سه راه درست کردنش: عدد را با str(age) به متن تبدیل کنید، به‌جای + از ویرگول استفاده کنید (print("I am", age, "years old"))، یا از f-string کمک بگیرید که در مقاله‌ی f-string در پایتون آمده است. کارهای بیشتری که با متن می‌شود کرد در مقاله‌ی رشته‌ها در پایتون جمع شده است.

in و is برای چیزهای دیگر

in روی لیست‌ها هم کار می‌کند. عملگر is هم بررسی می‌کند که دو اسم دقیقاً به یک چیز اشاره کنند؛ رایج‌ترین کاربردش مقایسه با None است:

fruits = ["apple", "kiwi", "banana"]
print("kiwi" in fruits)
print("mango" not in fruits)
answer = None
print(answer is None)
True
True
True

برای مقایسه‌ی عدد و متن همیشه از == استفاده کنید، نه is.

اولویت عملگرها

وقتی چند عملگر در یک عبارت باشند، پایتون مثل ریاضی مدرسه اول کارهای مهم‌تر را انجام می‌دهد. این جدول از بالاترین اولویت به پایین‌ترین است:

اولویتعملگرتوضیح
۱()پرانتز، همیشه اول
۲**توان
۳-xمنفی کردن یک عدد
۴*، /، //، %ضرب و تقسیم و باقی‌مانده
۵+، -جمع و تفریق
۶==، !=، <، >، <=، >=، in، isمقایسه‌ها
۷notنقیض
۸and«و» منطقی
۹or«یا» منطقی

عملگرهای هم‌سطح از چپ به راست حساب می‌شوند. تنها استثنای مهم ** است که از راست به چپ حساب می‌شود:

print(2 + 3 * 4)
print((2 + 3) * 4)
print(10 - 4 - 3)
print(2 ** 3 ** 2)
print(-2 ** 2)
print(100 / 10 * 2)
14
20
3
512
-4
20.0
  • 2 + 3 * 4: اول ضرب (۱۲)، بعد جمع؛ جواب ۱۴.
  • 10 - 4 - 3: از چپ به راست؛ اول ۶ و بعد ۳.
  • 2 ** 3 ** 2: از راست؛ اول ۳ به توان ۲ که ۹ می‌شود، بعد ۲ به توان ۹.
  • -2 ** 2: توان قبل از منفی؛ یعنی منفیِ ۴. اگر مربع منفی ۲ را می‌خواهید، بنویسید (-2) ** 2.

در عملگرهای منطقی هم and قبل از or حساب می‌شود؛ برای همین True or False and False جواب True می‌دهد.

وقتی درباره‌ی ترتیب مطمئن نیستید، پرانتز بگذارید. پرانتز اضافه هیچ ضرری ندارد و کد را برای کسی که بعداً آن را می‌خواند، روشن‌تر می‌کند.

اشتباه‌های رایج با عملگرها

نوشتن or مثل زبان محاوره

color = "green"
if color == "red" or "blue":
    print("You picked red or blue!")
You picked red or blue!

رنگ سبز است، اما پیام چاپ شد! پایتون این شرط را این‌طور می‌خواند: (color == "red") or ("blue"). طرف دوم، یعنی متن "blue"، خالی نیست و پایتون هر متن غیرخالی را درست حساب می‌کند. شکل درست: color == "red" or color == "blue"، یا کوتاه‌تر: color in ("red", "blue").

استفاده از ^ برای توان

print(2 ^ 3)
print(2 ** 3)
1
8

در بعضی ماشین‌حساب‌ها و برنامه‌ها ^ یعنی توان، اما در پایتون ^ یک عملگر بیتی (XOR) است و جواب کاملاً متفاوتی می‌دهد. توان در پایتون فقط ** است.

تقسیم بر صفر

apples = 10
friends = 0
print(apples / friends)
ZeroDivisionError: division by zero

/، // و % هیچ‌کدام مقسوم‌علیه صفر را قبول نمی‌کنند. اگر عدد از کاربر می‌آید، قبل از تقسیم بررسی کنید صفر نباشد.

= به‌جای == در شرط

x = 5
if x = 5:
    print("five")
SyntaxError: invalid syntax. Maybe you meant '==' or ':=' instead of '='?

خود پایتون هم حدس می‌زند منظورتان == بوده است. در ویرایشگر بتل کد این پیام‌ها به فارسی ساده توضیح داده می‌شوند، همراه با شماره‌ی خط و پیشنهادی برای درست کردن کد.

از کجا تمرین کنم؟

عملگرها را باید با دست یاد گرفت، نه با حفظ کردن. چند پیشنهاد:

سؤال‌های پرتکرار

فرق / و // در پایتون چیست؟

/ تقسیم معمولی است و همیشه جواب اعشاری می‌دهد، مثلاً 7 / 2 می‌شود 3.5 و 6 / 2 می‌شود 3.0. // تقسیم صحیح است و جواب را به سمت پایین گرد می‌کند، مثلاً 7 // 2 می‌شود 3.

عملگر % در پایتون چه کار می‌کند؟

% باقی‌مانده‌ی تقسیم را می‌دهد؛ مثلاً 17 % 5 می‌شود ۲. با آن می‌شود زوج یا فرد بودن عدد (n % 2 == 0)، رقم آخر عدد (n % 10) و تبدیل دقیقه به ساعت و دقیقه را حساب کرد.

توان را در پایتون چطور می‌نویسند؟

با دو ستاره: 2 ** 3 یعنی ۲ به توان ۳ و جوابش ۸ است. تابع pow(2, 3) هم همین کار را می‌کند. علامت ^ در پایتون توان نیست و جواب دیگری می‌دهد.

فرق = و == چیست؟

= عملگر انتساب است و مقداری را در یک متغیر می‌گذارد، مثل x = 5. == عملگر مقایسه است و می‌پرسد آیا دو مقدار برابرند یا نه، و جوابش True یا False است. داخل شرط if همیشه == لازم است.

چرا 0.1 + 0.2 در پایتون دقیقاً 0.3 نمی‌شود؟

چون کامپیوتر عددهای اعشاری را در مبنای دو نگه می‌دارد و بعضی کسرها، مثل ۰.۱، در مبنای دو دقیقاً قابل نوشتن نیستند. نتیجه یک خطای خیلی کوچک است که در بیشتر زبان‌ها دیده می‌شود. برای نمایش از round استفاده کنید و عددهای اعشاری را مستقیم با == مقایسه نکنید.

آیا پایتون عملگر ++ دارد؟

نه. در پایتون x++ خطای نحوی (SyntaxError) می‌دهد. به‌جایش بنویسید x += 1 و برای کم کردن، x -= 1.

همین حالا روی Battle Code تمرین کن

مقاله‌های دیگر

همه‌ی مقاله‌ها