زبانهای برنامهنویسی
زبان روبی (Ruby) چیست؟ از ماتز تا Rails
۹ دقیقه مطالعه · ۲۸ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
روبی (Ruby) یک زبان برنامهنویسی همهمنظوره، خوانا و شیءگراست که یوکیهیرو ماتسوموتو (Yukihiro Matsumoto)، برنامهنویس ژاپنی که دوستانش او را «ماتز» صدا میزنند، ساخت و اولین نسخهی عمومیاش را در سال ۱۹۹۵ منتشر کرد. هدف اصلی ماتز این بود که برنامهنویسی لذتبخش باشد؛ یعنی زبانی بسازد که با طرز فکر آدمها جور باشد، نه فقط با نیاز کامپیوتر. روبی بیشتر از همه بهخاطر فریمورک Ruby on Rails مشهور شد که از سال ۲۰۰۴ راه ساختن وبسایتها را برای خیلیها عوض کرد.
اگر بخواهیم در یک جمله بگوییم زبان روبی چیست: زبانی است که در آن همهچیز یک شیء است، کد تقریباً مثل جملههای انگلیسی خوانده میشود و با فریمورک Rails برای ساختن سریع اپلیکیشنهای وب شهرت دارد. در این مقاله با تاریخچه، ویژگیها، کد واقعی و جایگاه امروز روبی آشنا میشویم و آن را با پایتون مقایسه میکنیم.
روبی چطور به دنیا آمد؟
ماتز در اوایل دههی ۱۹۹۰ در ژاپن با زبانهای مختلفی کار کرده بود و هر کدام را از جنبهای دوست داشت: سادگی و قدرت پرل (Perl) در کار با متن، شیءگرایی خالص اسمالتاک (Smalltalk) و ایدههای زبان لیسپ (Lisp). او زبانی میخواست که بهترین بخشهای اینها را کنار هم داشته باشد و از همه مهمتر، نوشتنش خوشایند باشد.
کار روی روبی در سال ۱۹۹۳ شروع شد و اولین نسخهی عمومی در دسامبر ۱۹۹۵ در ژاپن منتشر شد. اسم روبی (یاقوت سرخ) هم از اسم سنگهای قیمتی آمده؛ شوخیای با اسم زبان پرل (Perl که تلفظش شبیه pearl به معنی مروارید است). روبی چند سال فقط در ژاپن شناختهشده بود، تا اینکه با انتشار کتابها و مستندات انگلیسی در اوایل دههی ۲۰۰۰ به بقیهی دنیا رسید.
یک رسم جالب هم در جامعهی روبی هست: نسخههای اصلی جدید روبی معمولاً هر سال در روز کریسمس منتشر میشوند.
«شادی برنامهنویس» یعنی چه؟
ماتز بارها گفته که روبی را برای خوشحال کردن برنامهنویسها طراحی کرده است. این حرف شاید شعاری به نظر برسد، اما در طراحی زبان واقعاً دیده میشود. مثلاً روبی اغلب چند راه برای انجام یک کار در اختیار شما میگذارد تا هر کس شیوهای را که برایش طبیعیتر است انتخاب کند. اسم تابعها طوری انتخاب شده که کد خوانا باشد؛ تابعی که جواب بله یا نه میدهد معمولاً با علامت سؤال تمام میشود، مثل even? (زوج است؟) یا empty? (خالی است؟).
در روبی همهچیز یک شیء است
در بسیاری از زبانها، عددها و مقدارهای ساده با اشیا فرق دارند. در روبی اینطور نیست: عدد، متن، حتی «هیچ» (nil) هم شیءاند و متدهای خودشان را دارند:
puts 5.class # Integer
puts 3.14.round # 3
puts "salam".upcase # SALAM
puts "salam".reverse # malas
puts 10.even? # true
puts nil.class # NilClass
puts متن را چاپ میکند. میبینید که حتی روی عدد 5 هم میشود متد صدا زد و پرسید از چه کلاسی است. 3.14.round عدد اعشاری را گرد میکند و upcase و reverse متن را بزرگ یا برعکس میکنند. این یکدستی باعث میشود همهچیز در روبی با یک قاعده کار کند: «یک شیء، یک نقطه، یک متد».
متغیرها و متن
name = "Sara"
age = 12
puts "Hello, #{name}!"
puts "Next year you will be #{age + 1}."
if age >= 12
puts "Welcome to the teen club"
else
puts "Welcome to the kids club"
end
در روبی برای ساختن متغیر نیازی به کلمهی خاص یا نوشتن نوع نیست. عبارت #{...} داخل متنی که بین دو علامت نقلقول دوتایی (") نوشته شده، مقدار یک عبارت را در جمله جا میدهد؛ شبیه f-string در پایتون. بلوکهای شرط هم مثل خیلی از ساختارهای روبی با کلمهی end بسته میشوند.
بلوکها: امضای روبی
اگر یک ویژگی را بخواهیم «امضای روبی» بنامیم، بلوکها (blocks) هستند. بلوک تکهای کد است که به یک متد میدهید تا آن را اجرا کند، معمولاً برای هر عضو یک مجموعه:
3.times do |i|
puts "Round #{i + 1}"
end
numbers = [1, 2, 3, 4, 5]
squares = numbers.map { |n| n * n }
evens = numbers.select { |n| n.even? }
p squares # [1, 4, 9, 16, 25]
p evens # [2, 4]
puts numbers.sum # 15
3.times را میشود دقیقاً همانطور که نوشته شده خواند: «سه بار». کد بین do و end بلوک است و |i| شمارهی دور را به آن میدهد (از صفر). بلوکهای کوتاه را معمولاً بین آکولاد { } مینویسند. متد map هر عدد را به مربعش تبدیل میکند و select فقط عددهای زوج را نگه میدارد. p هم مثل puts چاپ میکند، با این فرق که ساختار لیست را نشان میدهد.
همین سبک باعث میشود کد روبی کوتاه و خوانا باشد. خیلی از کارهایی که در زبانهای دیگر با حلقهی for انجام میشود، در روبی با یک متد و یک بلوک نوشته میشود.
کلاسها در روبی
چون روبی کاملاً شیءگراست، ساختن کلاس هم در آن ساده و طبیعی است:
class Player
attr_reader :name, :score
def initialize(name)
@name = name
@score = 0
end
def add_points(points)
@score += points
end
end
player = Player.new("Ali")
player.add_points(10)
puts "#{player.name}: #{player.score}" # Ali: 10
متد initialize هنگام ساختن یک بازیکن جدید اجرا میشود؛ مثل __init__ در پایتون. متغیرهایی که با @ شروع میشوند متعلق به همان شیءاند. خط attr_reader بهطور خودکار متدهایی میسازد که بشود name و score را از بیرون خواند. با Player.new یک بازیکن تازه ساخته میشود.
Ruby on Rails: فریمورکی که روبی را مشهور کرد
در سال ۲۰۰۴، دیوید هاینمایر هانسون (David Heinemeier Hansson)، برنامهنویس دانمارکی، فریمورکی را که برای ساختن ابزار مدیریت پروژهی Basecamp نوشته بود، بهصورت متنباز منتشر کرد و اسمش را Ruby on Rails (یا بهاختصار Rails) گذاشت. Rails خیلی زود معروف شد، چون با آن میشد یک اپلیکیشن وب کامل، با پایگاهداده و صفحهها و فرمها، در زمانی بسیار کوتاهتر از روشهای رایج آن دوره ساخت.
دو ایدهی اصلی Rails اینها بودند:
- قرارداد بهجای پیکربندی (Convention over Configuration): بهجای اینکه برنامهنویس برای هر چیز تنظیمات بنویسد، Rails پیشفرضهای معقولی دارد. مثلاً اگر مدلی به اسم
Articleبسازید، Rails خودش میداند جدولش در پایگاهدادهarticlesاست. - خودت را تکرار نکن (DRY، از Don't Repeat Yourself): هر اطلاعات باید فقط یک جا در برنامه تعریف شود.
یک مدل ساده در Rails این شکلی است:
class Article < ApplicationRecord
has_many :comments
validates :title, presence: true
end
همین چند خط میگوید هر مقاله چند نظر دارد و بدون عنوان ذخیره نمیشود. Rails بقیهی کار، از خواندن و نوشتن در پایگاهداده تا بررسی خطا، را خودش انجام میدهد.
Rails روی دنیای وب اثر زیادی گذاشت و ایدههایش در فریمورکهای زبانهای دیگر، مثل Django در پایتون و Laravel در PHP، هم دیده میشود. سایتهای شناختهشدهای مثل GitHub، Shopify و GitLab با Rails ساخته شدهاند و هنوز هم از آن استفاده میکنند.
روبی و بچهها: Sonic Pi
یک کاربرد دوستداشتنی و کمتر شناختهشدهی روبی، Sonic Pi است؛ نرمافزاری رایگان برای ساختن موسیقی با کد که برای آموزش در مدرسهها طراحی شده است. زبان Sonic Pi بر پایهی روبی ساخته شده و با چند خط کد میشود نت نواخت، ریتم ساخت و حتی بهصورت زنده موسیقی اجرا کرد. برای دانشآموزی که به موسیقی علاقه دارد، این راه جالبی برای دیدن یک روی دیگر برنامهنویسی است.
جایگاه امروز روبی در صنعت
باید صادق باشیم: روبی امروز به اندازهی سالهای اوج Rails، یعنی حدود اواخر دههی ۲۰۰۰ و اوایل دههی ۲۰۱۰، سر زبانها نیست. در این سالها جاوااسکریپت (با Node.js) در سمت سرور هم قوی شد و پایتون بهخاطر علوم داده و هوش مصنوعی رشد بزرگی کرد. به همین خاطر سهم روبی در پروژههای جدید کمتر از قبل است.
اما این به معنی «مرده بودن» روبی نیست. روبی هنوز بهطور فعال توسعه داده میشود؛ نسخهی ۳ آن در سال ۲۰۲۰ با تمرکز بر سرعت بیشتر منتشر شد و Rails هم همچنان نسخههای جدید میدهد. شرکتهای بزرگی که پایهی محصولشان روبی است، هنوز به برنامهنویس روبی نیاز دارند و بسیاری از استارتاپها هم برای ساختن سریع نسخهی اول محصول سراغ Rails میروند.
در بازار کار ایران، بهطور کلی، روبی زبانی کمرایج است و آگهیهای آن در مقایسه با PHP، پایتون و جاوااسکریپت خیلی کمتر دیده میشود. پس اگر هدفتان پیدا کردن کار در ایران است، روبی معمولاً انتخاب اول نیست؛ اما اگر به زبان خوشساخت و فلسفهاش علاقه دارید، یادگرفتنش دید شما را به برنامهنویسی عمیقتر میکند.
روبی یا پایتون؟
روبی و پایتون شباهت زیادی دارند: هر دو تفسیری، پویا، خوانا و همهمنظورهاند و تقریباً همسن هستند (پایتون ۱۹۹۱، روبی ۱۹۹۵). تفاوتها بیشتر در فلسفه و فضای اطرافشان است:
| موضوع | پایتون | روبی |
|---|---|---|
| سازنده و سال | خیدو فان روسوم، ۱۹۹۱ | یوکیهیرو ماتسوموتو، ۱۹۹۵ |
| فلسفه | ترجیحاً یک راه روشن برای هر کار | چند راه، برای راحتی برنامهنویس |
| بستن بلوکها | تورفتگی | کلمهی end |
| فریمورک وب مشهور | Django و Flask | Ruby on Rails |
| داده و هوش مصنوعی | انتخاب اصلی | کاربرد کم |
| آموزش در مدرسهها | بسیار رایج | کمتر رایج |
| بازار کار ایران | گسترده | محدود |
برای یک دانشآموز، پایتون شروع منطقیتری است: منابع آموزشی بیشتری دارد، در هوش مصنوعی و داده و آموزش جایگاه محکمی دارد و مفاهیمش تقریباً یکبهیک به روبی منتقل میشود. کسی که پایتون را خوب بلد باشد، روبی را خیلی سریع یاد میگیرد. برای مقایسهی دقیقتر زبانها، مقالهی فهرست زبانهای برنامهنویسی را هم ببینید.
از کجا شروع کنم؟
بتلکد روبی را آموزش نمیدهد، اما مسیری که به روبی ختم میشود را میتوانید با پایتون و وب، در مرورگر و بدون نصب، شروع کنید:
- پایه با پایتون: دورهی اصلی پایتون را از جلسهی اول شروع کنید. بعد از هر بخش، تمرینهای پایتون و تمرینهای روزانه کمک میکنند آموختهها در ذهنتان بماند.
- شیءگرایی: در دورهی پایتون پیشرفته جلسهی کلاس و نمونه و جلسههای بعدی، همان مفاهیمی را یاد میدهند که در روبی همهجا با آنها روبهرو میشوید.
- وب: اگر Rails توجهتان را جلب کرده، اول باید بدانید یک صفحهی وب چطور ساخته میشود؛ دورهی HTML، CSS و جاوااسکریپت این پایه را میسازد.
اگر هنوز دربارهی زبان اول مطمئن نیستید، مقالهی پایتون چیست؟ را بخوانید.
سؤالهای پرتکرار
زبان روبی را چه کسی ساخته است؟
روبی را یوکیهیرو ماتسوموتو، برنامهنویس ژاپنی معروف به ماتز، ساخته است. کار روی آن از سال ۱۹۹۳ شروع شد و اولین نسخهی عمومیاش در سال ۱۹۹۵ منتشر شد. ماتز هنوز هم در توسعهی روبی نقش اصلی دارد.
فرق روبی و Ruby on Rails چیست؟
روبی یک زبان برنامهنویسی است و Ruby on Rails یک فریمورک برای ساختن اپلیکیشنهای وب است که با زبان روبی نوشته شده. با روبی میشود کارهای دیگری هم انجام داد، اما Rails مشهورترین کاربرد آن است و بیشتر برنامهنویسهای روبی با آن کار میکنند.
آیا روبی هنوز ارزش یادگرفتن دارد؟
روبی هنوز فعالانه توسعه داده میشود و شرکتهای شناختهشدهای با آن کار میکنند، پس زبان زندهای است. اما سهمش در پروژههای جدید کمتر از پایتون و جاوااسکریپت است و در بازار کار ایران هم کمرایج است. اگر به آن علاقه دارید ارزش یادگرفتن دارد، ولی بهتر است زبان اول شما نباشد.
روبی سادهتر است یا پایتون؟
هر دو زبان خوانا و نسبتاً سادهاند. پایتون قواعد یکدستتری دارد و معمولاً یک راه روشن برای هر کار پیشنهاد میکند، که برای مبتدیها کمک بزرگی است. روبی انعطاف بیشتری دارد و همین انعطاف گاهی برای تازهکارها گیجکننده میشود. به همین دلیل پایتون معمولاً برای شروع مناسبتر است.
آیا بچهها میتوانند روبی یاد بگیرند؟
بله، نوشتار روبی خواناست و نوجوانان میتوانند آن را یاد بگیرند. نرمافزار آموزشی Sonic Pi هم که برای ساختن موسیقی با کد طراحی شده، زبانی بر پایهی روبی دارد. با این حال برای شروع، پایتون منابع آموزشی فارسی بیشتری دارد و مفاهیمش بعداً بهراحتی به روبی منتقل میشود.