زبانهای برنامهنویسی
جاوااسکریپت چیست؟ از دکمهی وب تا Node.js
۱۱ دقیقه مطالعه · ۲۸ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
- داستان جاوااسکریپت: زبانی که در ده روز متولد شد
- سه ستون وب: HTML، CSS و جاوااسکریپت
- نگاهی به کد جاوااسکریپت
- جاوااسکریپت در مرورگر: DOM و رویدادها
- جاوااسکریپت بیرون از مرورگر: Node.js
- فریمورکها و کتابخانههای معروف
- جاوا و جاوااسکریپت: فقط اسمشان شبیه است
- جاوااسکریپت برای شروع: نقاط قوت و چند غافلگیری
- از کجا شروع کنم؟
- سؤالهای پرتکرار
جاوااسکریپت (JavaScript) زبان برنامهنویسی وب است؛ زبانی که داخل همهی مرورگرها اجرا میشود و به صفحههای سایت جان میدهد. وقتی روی دکمهای کلیک میکنید و منویی باز میشود، وقتی فرمی پیش از ارسال به شما میگوید «ایمیل را درست ننوشتی» یا وقتی یک بازی ساده داخل مرورگر اجرا میشود، به احتمال زیاد جاوااسکریپت پشت کار است.
پس اگر بپرسیم جاوااسکریپت چیست، جواب کوتاهش این است: HTML اسکلت صفحه را میسازد، CSS ظاهرش را زیبا میکند و جاوااسکریپت رفتارش را تعیین میکند. امروز این زبان فقط مال مرورگر نیست و با آن سرور، اپ موبایل و حتی برنامهی دسکتاپ هم میسازند. در این مقاله با تاریخچه، کاربردها و اولین کدهای جاوااسکریپت آشنا میشوید و میفهمید از کجا شروع کنید.
داستان جاوااسکریپت: زبانی که در ده روز متولد شد
سال ۱۹۹۵ مرورگر نتاسکیپ (Netscape Navigator) یکی از محبوبترین مرورگرهای دنیا بود. صفحههای وب آن زمان بیشتر متن و عکس بودند و تقریباً هیچ واکنشی به کاربر نشان نمیدادند. شرکت نتاسکیپ زبانی ساده میخواست که طراحان سایت، حتی کسانی که برنامهنویس حرفهای نبودند، بتوانند چند خط از آن را مستقیم داخل صفحه بنویسند.
این کار به برندن آیک (Brendan Eich) سپرده شد. معروف است که او نسخهی اول زبان را در حدود ده روز ساخت. اسم اولیهی زبان «موکا» (Mocha) بود، بعد «لایواسکریپت» (LiveScript) شد و در پایان همان سال اسم «جاوااسکریپت» را گرفت.
کمی بعد، برای اینکه همهی مرورگرها این زبان را یکجور اجرا کنند، نتاسکیپ آن را به سازمان استاندارد اِکما (Ecma International) سپرد. نسخهی استاندارد زبان از سال ۱۹۹۷ «اکمااسکریپت» (ECMAScript) نام دارد. به همین دلیل گاهی اسمهایی مثل ES6 یا ES2015 را میشنوید؛ اینها نسخههای مختلف همین استانداردند. نسخهی ES2015 تغییر بزرگی بود و چیزهایی مثل let، const و تابعهای پیکانی (arrow function) را به زبان اضافه کرد. از آن به بعد تقریباً هر سال نسخهی تازهای با امکانات کوچکتر منتشر میشود.
سه ستون وب: HTML، CSS و جاوااسکریپت
برای فهمیدن جای جاوااسکریپت، یک خانه را تصور کنید:
- HTML دیوارها، اتاقها و درها را میسازد؛ یعنی ساختار و محتوای صفحه: عنوان، پاراگراف، عکس و دکمه.
- CSS رنگ دیوارها، چیدمان وسایل و نورپردازی است؛ یعنی ظاهر صفحه.
- جاوااسکریپت سیمکشی برق خانه است؛ کلید را میزنید و چراغ روشن میشود. یعنی رفتار و واکنش صفحه.
HTML و CSS به معنای دقیق کلمه زبان برنامهنویسی نیستند؛ با آنها نمیشود تصمیم گرفت، چیزی را شمرد یا حلقه ساخت. جاوااسکریپت اما یک زبان برنامهنویسی کامل است و متغیر (variable)، شرط، حلقه، تابع و همهی ابزارهای یک زبان واقعی را دارد. اگر هنوز با HTML و CSS آشنا نیستید، مقالهی HTML و CSS چیست؟ نقطهی شروع خوبی است.
نگاهی به کد جاوااسکریپت
پیش از رفتن سراغ صفحهی وب، ببینیم خود زبان چه شکلی دارد. این برنامهی کوچک امتیاز یک بازیکن را نگه میدارد:
let score = 0; // متغیری که عوض میشود
const player = "سارا"; // مقداری که ثابت میماند
function addPoints(points) {
score = score + points;
if (score >= 100) {
console.log(player + " برنده شد!");
} else {
console.log("امتیاز فعلی: " + score);
}
}
addPoints(60);
addPoints(50);
با let متغیری میسازیم که مقدارش بعداً عوض میشود و با const مقداری که ثابت میماند. تابع addPoints امتیاز را زیاد میکند و با if بررسی میکند که بازیکن به ۱۰۰ رسیده یا نه. دستور console.log هم چیزی را در کنسول (console) چاپ میکند؛ کنسول پنجرهای در ابزار توسعهدهندهی مرورگر است. خروجی این برنامه اول «امتیاز فعلی: 60» و بعد «سارا برنده شد!» است.
چند نکته که در نگاه اول به چشم میآید:
- بلوکهای کد با آکولاد
{ }مشخص میشوند، نه با تورفتگی (برخلاف پایتون). - آخر دستورها معمولاً نقطهویرگول
;میگذارند. در بیشتر موارد اجباری نیست، اما گذاشتنش عادت خوبی است. - رشتهها را میشود با علامت
+به هم چسباند.
جاوااسکریپت در مرورگر: DOM و رویدادها
قدرت اصلی جاوااسکریپت در مرورگر از دو مفهوم میآید: DOM و رویداد.
DOM چیست؟
وقتی مرورگر یک فایل HTML را باز میکند، از روی آن درختی از اشیا در حافظه میسازد. به این درخت DOM میگویند که مخفف Document Object Model، یعنی «مدل شیءِ سند» است. هر تگ HTML، مثل یک پاراگراف یا یک دکمه، یک گره (node) در این درخت است. جاوااسکریپت میتواند این گرهها را پیدا کند، متنشان را عوض کند، رنگشان را تغییر دهد، گره تازه بسازد یا گرهای را حذف کند. هر تغییری در DOM فوراً روی صفحه دیده میشود، بدون اینکه صفحه دوباره بارگذاری شود.
رویداد چیست؟
رویداد (event) اتفاقی است که در صفحه میافتد: کلیک روی دکمه، فشردن یک کلید، حرکت موس یا تمام شدن بارگذاری صفحه. جاوااسکریپت میتواند به رویدادها «گوش بدهد» و وقتی رویدادی رخ داد، تابعی را اجرا کند. به این تابع شنوندهی رویداد (event listener) میگویند.
مثال: دکمهای که کلیکها را میشمارد
این صفحهی کوچک یک دکمه و یک پاراگراف دارد. هر بار که روی دکمه کلیک کنید، عدد داخل پاراگراف یکی زیاد میشود:
<button id="btn">کلیک کن!</button>
<p id="result">هنوز کلیکی نشده.</p>
<script>
const btn = document.getElementById("btn");
const result = document.getElementById("result");
let clicks = 0;
btn.addEventListener("click", function () {
clicks = clicks + 1;
result.textContent = "تعداد کلیکها: " + clicks;
});
</script>
خط به خط ببینیم چه اتفاقی میافتد:
- با
document.getElementByIdدکمه و پاراگراف را از DOM پیدا میکنیم.idهر تگ مثل اسم منحصربهفرد آن است. - متغیر
clicksتعداد کلیکها را نگه میدارد. - با
addEventListenerبه مرورگر میگوییم: «هر وقت روی این دکمه کلیک شد، این تابع را اجرا کن.» - داخل تابع، شمارنده یکی زیاد میشود و متن پاراگراف با
textContentعوض میشود.
میتوانید همین کد را در ویرایشگر آنلاین HTML بچسبانید و نتیجه را همانجا ببینید. با همین دو ابزار، یعنی پیدا کردن عنصرها و گوش دادن به رویدادها، میشود آزمون تعاملی، ماشینحساب، منوی بازشو و بازیهای ساده ساخت.
جاوااسکریپت بیرون از مرورگر: Node.js
تا سال ۲۰۰۹ جاوااسکریپت تقریباً فقط داخل مرورگر زندگی میکرد. آن سال رایان دال (Ryan Dahl) ابزاری به اسم Node.js ساخت که موتور جاوااسکریپت مرورگر کروم، یعنی V8، را بیرون از مرورگر اجرا میکرد. با Node.js میشود با جاوااسکریپت سرور نوشت؛ یعنی برنامهای که روی کامپیوتری دیگر اجرا میشود، به درخواست کاربران جواب میدهد، با پایگاه داده کار میکند و فایل میخواند و مینویسد.
یک برنامهی سادهی Node.js این شکلی است:
// فایل hello.js — اجرا با دستور: node hello.js
const names = ["سارا", "علی", "مهسا"];
for (const name of names) {
console.log("سلام " + name + "!");
}
این برنامه روی هر اسم در لیست میچرخد و برایش یک سلام چاپ میکند. این بار خروجی در ترمینال نمایش داده میشود، نه در صفحهی وب.
همراه Node.js ابزاری به اسم npm هم آمد؛ یک مدیر بسته که کمک میکند کتابخانههایی را که دیگران نوشتهاند به پروژهتان اضافه کنید. امروز جاوااسکریپت جاهای دیگری هم دیده میشود:
- برنامههای دسکتاپ: با ابزاری مثل Electron؛ ویرایشگر معروف VS Code با همین روش ساخته شده است.
- اپهای موبایل: با ابزارهایی مثل React Native.
- بازیهای مرورگری: با کتابخانههایی که روی بوم (canvas) مرورگر نقاشی میکنند.
فریمورکها و کتابخانههای معروف
وقتی سایت بزرگ میشود، نوشتن همهچیز با getElementById و addEventListener سخت و شلوغ میشود. برای همین برنامهنویسها از فریمورک (framework) و کتابخانه (library) کمک میگیرند؛ مجموعههایی از کد آماده که کارهای تکراری را ساده میکنند. چند نام معروف:
- React: کتابخانهای برای ساختن رابط کاربری از قطعههای کوچکی به اسم کامپوننت (component)؛ ساختهی شرکت متا (فیسبوک سابق).
- Vue: فریمورکی سبک و خوشدست که شروع کردنش سادهتر شمرده میشود.
- Angular: فریمورکی کامل و بزرگ از گوگل که بیشتر در پروژههای سازمانی دیده میشود.
- Express: کتابخانهای محبوب برای ساختن سرور با Node.js.
یک توصیهی مهم: تا خود جاوااسکریپت را خوب یاد نگرفتهاید سراغ فریمورکها نروید. فریمورکها هر چند سال یک بار عوض میشوند، اما مفاهیم پایهی زبان، مثل متغیر، تابع، آرایه، رویداد و DOM، همیشه به کارتان میآیند.
اسم تایپاسکریپت (TypeScript) را هم زیاد میشنوید. این زبان را مایکروسافت ساخته و در واقع همان جاوااسکریپت است با نوعهای (type) دقیقتر. کد تایپاسکریپت در نهایت به جاوااسکریپت تبدیل میشود و در پروژههای بزرگ کاربرد زیادی دارد.
جاوا و جاوااسکریپت: فقط اسمشان شبیه است
یکی از رایجترین اشتباهها این است که فکر کنیم جاوااسکریپت نسخهی سادهی جاوا یا بخشی از آن است. این دو زبان کاملاً جدا هستند و سازنده، هدف و طرز کارشان فرق دارد. سال ۱۹۹۵ زبان جاوا (Java)، که شرکت سان مایکروسیستمز ساخته بود، خیلی سر زبانها بود و نتاسکیپ با سان همکاری داشت. انتخاب اسم «جاوااسکریپت» بیشتر تصمیمی تبلیغاتی بود تا فنی.
| ویژگی | جاوااسکریپت | جاوا |
|---|---|---|
| سازنده | برندن آیک در نتاسکیپ | جیمز گاسلینگ در سان مایکروسیستمز |
| محل اجرای اصلی | مرورگر و Node.js | ماشین مجازی جاوا (JVM) |
| نوع متغیرها | پویا؛ لازم نیست نوع متغیر را بنویسید | ایستا؛ نوع هر متغیر باید مشخص باشد |
| کاربرد رایج | سایت، رابط کاربری، سرور وب | نرمافزارهای سازمانی، اندروید |
| شروع کار | با یک مرورگر و بدون نصب | نیاز به نصب ابزارهای جاوا |
برنامهنویسها به شوخی میگویند نسبت جاوا با جاوااسکریپت مثل نسبت «ماشین» با «ماشینحساب» است! اگر دربارهی خود جاوا کنجکاوید، مقالهی جاوا چیست؟ را بخوانید.
جاوااسکریپت برای شروع: نقاط قوت و چند غافلگیری
جاوااسکریپت برای شروع چند امتیاز بزرگ دارد. لازم نیست چیزی نصب کنید، چون هر کامپیوتر و گوشیای که مرورگر دارد آن را اجرا میکند. نتیجهی کد را فوراً و به شکل تصویری روی صفحه میبینید و این برای نوجوانها خیلی انگیزهبخش است. هر چیزی که میسازید یک صفحهی وب است که میشود آن را به دوستان و خانواده نشان داد.
در عوض، این زبان چند رفتار عجیب هم دارد که گاهی تازهکارها را گیج میکند:
console.log("5" + 1); // "51" عدد به متن چسبید
console.log("5" - 1); // 4 این بار متن به عدد تبدیل شد
console.log(5 == "5"); // true مقایسهی سهلگیر
console.log(5 === "5"); // false مقایسهی دقیق
علت این است که جاوااسکریپت گاهی بیصدا نوع دادهها را عوض میکند. علامت + اگر یک طرفش متن باشد، دو طرف را به هم میچسباند، اما - همیشه حساب میکند. قانون سادهای که بیشتر برنامهنویسها رعایت میکنند این است: برای مقایسه همیشه از === استفاده کنید، نه ==. اگر هنوز بین این زبان و پایتون مردد هستید، مقالهی پایتون یا جاوااسکریپت؟ این دو را کنار هم مقایسه کرده است.
از کجا شروع کنم؟
بهترین مسیر برای یادگیری جاوااسکریپت این است که اول کمی HTML و CSS بلد باشید، چون جاوااسکریپتِ مرورگر همیشه روی یک صفحهی HTML کار میکند. در Battle Code همین مسیر را در دورهی طراحی وب با ۲۴ جلسه آماده کردهایم که کاملاً داخل مرورگر و به زبان فارسی است و به نصب هیچ برنامهای نیاز ندارد:
- جلسههای ۱ تا ۱۳: ساختن صفحه با HTML و زیبا کردنش با CSS، از «اولین صفحهی من» تا پروژهی صفحهی باشگاه.
- جلسهی ۱۴: شروع جاوااسکریپت با سلام جاوااسکریپت؛ اولین کدی که در صفحه اجرا میشود.
- جلسههای بعدی: متغیرها و حساب، دکمههایی که کار میکنند، تصمیمگیری، حلقهها و تغییر ظاهر با کد، تا پروژهی مسابقهی بله یا نه و پروژهی پایانی.
کنار درسها، تمرینهای وب کمک میکند چیزهایی را که یاد گرفتهاید محکم کنید. وقتی دستتان راه افتاد، در استودیو قالبهای آمادهی سایت و بازی را باز کنید و آنها را به سلیقهی خودتان تغییر دهید.
بعضی سرویسهای آموزشی خارجی ممکن است برای کاربران ایرانی محدودیت داشته باشند؛ برای همین داشتن جایی که بدون دردسر و به فارسی تمرین کنید، شروع را خیلی سادهتر میکند.
اگر سنتان کمتر از ۱۰ سال است یا هنوز تایپ کردن برایتان سخت است، شاید بهتر باشد اول با دورهی پایتون کودکان یا «قدم اول» شروع کنید و بعد سراغ وب بیایید.
سؤالهای پرتکرار
جاوااسکریپت برای بچهها و نوجوانها مناسب است؟
بله، بهخصوص برای نوجوانهایی که دوست دارند نتیجهی کارشان را فوراً روی صفحه ببینند. از حدود ۱۰ تا ۱۲ سالگی، وقتی تایپ کردن راحتتر شده، میشود با HTML و CSS شروع کرد و کمی بعد جاوااسکریپت را یاد گرفت. برای بچههای کوچکتر معمولاً زبانهای سادهتر یا برنامهنویسی بدون تایپ مناسبتر است.
برای یادگیری جاوااسکریپت باید اول HTML و CSS بلد باشم؟
برای خود زبان لازم نیست، اما برای کار با صفحههای وب خیلی کمک میکند. جاوااسکریپتِ مرورگر تقریباً همیشه با عنصرهای HTML کار میکند، پس اگر بدانید یک تگ یا یک کلاس CSS چیست، کدهای جاوااسکریپت را خیلی بهتر میفهمید. چند هفته وقت گذاشتن روی HTML و CSS معمولاً کافی است.
آیا برای نوشتن جاوااسکریپت باید برنامهای نصب کنم؟
نه. هر مرورگری که روی کامپیوتر یا گوشی دارید جاوااسکریپت را اجرا میکند و با ویرایشگرهای آنلاین میشود همانجا کد نوشت و نتیجه را دید. فقط وقتی بخواهید با Node.js سرور بنویسید یا پروژههای بزرگتر بسازید، باید ابزارهایی روی کامپیوترتان نصب کنید.
فرق جاوااسکریپت با تایپاسکریپت چیست؟
تایپاسکریپت همان جاوااسکریپت است که امکان مشخص کردن نوع دادهها به آن اضافه شده تا بعضی خطاها پیش از اجرا پیدا شوند. کد تایپاسکریپت در نهایت به جاوااسکریپت تبدیل میشود. برای شروع بهتر است خود جاوااسکریپت را یاد بگیرید و بعدها سراغ تایپاسکریپت بروید.
با جاوااسکریپت میشود بازی ساخت؟
بله. بازیهای دوبعدی ساده، مثل بازیهای کلیکی، معما و بازیهای آرکید، را میشود با جاوااسکریپت ساخت و مستقیم در مرورگر اجرا کرد. برای بازیهای جدیتر کتابخانههای مخصوص بازیسازی هم وجود دارد. بسیاری از نوجوانها اولین بازیشان را با همین زبان یا با پایتون میسازند.