زبانهای برنامهنویسی
HTML و CSS چیست؟ شروع طراحی سایت
۱۰ دقیقه مطالعه · ۲۸ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
HTML و CSS دو زبانی هستند که هر صفحهی وب با آنها ساخته میشود. HTML محتوا و ساختار صفحه را مشخص میکند، یعنی کجا عنوان باشد، کجا پاراگراف، عکس، لینک یا دکمه. CSS ظاهر همین محتوا را تعیین میکند: رنگها، قلمها، فاصلهها و چیدمان. اگر میخواهید طراحی سایت را شروع کنید، اولین قدم یاد گرفتن همین دو زبان است.
خبر خوب این است که برای یادگیری HTML و CSS فقط یک مرورگر لازم دارید و نتیجهی هر خطی که مینویسید را بلافاصله روی صفحه میبینید. در این مقاله با تگها، ساختار صفحه، انتخابگرها، مدل جعبهای، Flexbox و نکتههای صفحههای فارسی آشنا میشوید و در پایان یک صفحهی کوچک میسازید.
HTML زبان نشانهگذاری است، نه زبان برنامهنویسی
اسم HTML مخفف HyperText Markup Language است، یعنی «زبان نشانهگذاری اَبَرمتن». کلمهی مهم در این اسم «نشانهگذاری» (markup) است. با HTML به مرورگر نمیگوییم چه کاری انجام بدهد؛ فقط مشخص میکنیم هر تکه از محتوا چیست: این عنوان است، این پاراگراف است، این یک لینک است.
یک زبان برنامهنویسی میتواند حساب کند، تصمیم بگیرد (اگر این شد، آن کار را بکن) و کاری را تکرار کند. HTML هیچکدام از این کارها را نمیکند. CSS هم زبان برنامهنویسی نیست و زبان «سبکدهی» (stylesheet) به حساب میآید. وقتی بخواهید صفحه واقعاً به کاربر واکنش نشان بدهد، به جاوااسکریپت نیاز دارید که یک زبان برنامهنویسی کامل است.
این حرف به این معنا نیست که HTML و CSS کماهمیتاند. هر سایتی که میبینید، از سادهترین وبلاگ تا بزرگترین فروشگاه اینترنتی، روی همین دو زبان ساخته شده است. HTML را تیم برنرز-لی (Tim Berners-Lee)، سازندهی وب، در اوایل دههی ۱۹۹۰ معرفی کرد و CSS چند سال بعد، در میانهی همان دهه، به آن اضافه شد.
تگها: آجرهای صفحهی وب
HTML از تگها (tag) ساخته میشود. هر تگ اسمی دارد که بین دو علامت < و > نوشته میشود.
تگ باز و تگ بسته
بیشتر تگها یک نسخهی باز و یک نسخهی بسته دارند و محتوا بین آن دو قرار میگیرد. تگ بسته یک خط مورب / قبل از اسمش دارد:
<h1>به سایت من خوش آمدید</h1>
<p>من <strong>برنامهنویسی</strong> را دوست دارم.</p>
<img src="cat.jpg" alt="عکس گربهی من">
تگ h1 بزرگترین عنوان صفحه است، p یک پاراگراف میسازد و strong بخشی از متن را پررنگ و مهم نشان میدهد. تگ img تگ بسته ندارد، چون محتوای متنی ندارد و فقط یک عکس را نمایش میدهد.
ویژگیها
بعضی تگها به اطلاعات بیشتری نیاز دارند که آن را با ویژگی (attribute) میدهیم. در مثال بالا src آدرس فایل عکس است و alt توضیحی متنی برای عکس که اگر عکس باز نشد یا کاربر نابینا از صفحهخوان استفاده کرد، خوانده میشود. لینکها هم با ویژگی href میگویند به کجا بروند:
<a href="https://battlecode.ir">برو به Battle Code</a>
تگهای پرکاربرد
چند تگی که تقریباً در هر صفحهای پیدا میشوند:
h1تاh6برای عنوانها، از بزرگ به کوچکpبرای پاراگراف وaبرای لینکulوolبرای فهرستها وliبرای هر مورد فهرستimgبرای عکس وbuttonبرای دکمهdivیک جعبهی عمومی برای گروهبندی چند عنصرheader،nav،mainوfooterبرای بخشهای اصلی صفحه
چهار تگ آخر را تگهای معنایی (semantic) مینامند، چون علاوه بر گروهبندی، معنای هر بخش را هم به مرورگر و موتورهای جستوجو میگویند.
ساختار یک صفحهی HTML
هر صفحهی کامل HTML اسکلت ثابتی دارد. این حداقل چیزی است که یک صفحهی فارسی لازم دارد:
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
<head>
<meta charset="UTF-8">
<title>صفحهی من</title>
</head>
<body>
<h1>سلام دنیا!</h1>
<p>این اولین صفحهی من است.</p>
</body>
</html>
خط اول به مرورگر میگوید این یک سند HTML امروزی است. همهچیز داخل تگ html قرار میگیرد که دو بخش دارد. بخش head اطلاعاتی دربارهی صفحه دارد که مستقیم نمایش داده نمیشوند، مثل عنوانی که بالای زبانهی مرورگر میبینید و نوع کدگذاری حروف. بخش body هر چیزی است که کاربر واقعاً روی صفحه میبیند. خط meta charset="UTF-8" برای متن فارسی ضروری است؛ بدون آن ممکن است حروف بههمریخته نمایش داده شوند.
CSS چیست؟ زبان ظاهر صفحه
CSS مخفف Cascading Style Sheets است. یک قانون CSS دو بخش دارد: انتخابگر (selector) که میگوید این قانون مال کدام عنصرهاست، و مجموعهای از خاصیتها (property) و مقدارها که میگویند آن عنصرها چه شکلی باشند.
انتخابگرها
سه نوع انتخابگر پایه که بیشتر از همه به کار میآیند:
p {
color: #333333; /* همهی پاراگرافها */
}
.card {
background-color: lightyellow; /* عنصرهایی با class="card" */
}
#title {
font-size: 32px; /* تنها عنصری که id="title" دارد */
}
انتخابگر اسم تگ (مثل p) روی همهی تگهای آن نوع اثر میگذارد. انتخابگر کلاس با نقطه شروع میشود و روی هر عنصری که آن کلاس را داشته باشد اثر دارد؛ یک کلاس را میشود به چند عنصر داد. انتخابگر شناسه با # شروع میشود و برای یک عنصر یکتاست.
رنگها
در CSS رنگها را به چند شکل میشود نوشت: با اسم انگلیسی مثل red و teal، با کد شانزدهشانزدهی (hex) مثل #ff0000، یا با سه عدد قرمز، سبز و آبی مثل rgb(255, 0, 0). هر سه مثال همان رنگ قرمز را نشان میدهند. خاصیت color رنگ متن و background-color رنگ پسزمینه را تعیین میکند.
مدل جعبهای
مهمترین ایدهی CSS این است که هر عنصر در صفحه یک جعبه است. این جعبه چهار لایه دارد که از داخل به بیرون اینها هستند:
- محتوا (content): خود متن یا عکس.
- فاصلهی داخلی (padding): فضای خالی بین محتوا و لبهی جعبه.
- حاشیه (border): خطی که دور جعبه کشیده میشود.
- فاصلهی بیرونی (margin): فضای خالی بین این جعبه و جعبههای اطراف.
.box {
width: 200px;
padding: 16px;
border: 3px solid teal;
margin: 20px;
}
در حالت پیشفرض، width فقط عرض محتواست. پس این جعبه روی صفحه ۲۳۸ پیکسل عرض دارد: ۲۰۰ پیکسل محتوا، دو طرف ۱۶ پیکسل فاصلهی داخلی و دو طرف ۳ پیکسل حاشیه. این حسابوکتاب برای خیلیها گیجکننده است؛ برای همین بیشتر طراحان در ابتدای فایل CSS خط box-sizing: border-box را برای همهی عنصرها مینویسند تا width اندازهی کل جعبه، همراه با فاصلهی داخلی و حاشیه، باشد.
چیدمان با Flexbox
گذاشتن چند جعبه کنار هم، مثلاً دکمههای یک منو یا کارتهای یک صفحه، قبلاً کار سختی بود. Flexbox این کار را ساده کرده است:
.menu {
display: flex;
gap: 12px;
justify-content: space-between;
align-items: center;
}
با display: flex همهی فرزندان مستقیم .menu در یک ردیف کنار هم قرار میگیرند. gap فاصلهی بین آنها را تعیین میکند، justify-content میگوید فضای خالی در طول ردیف چطور تقسیم شود و align-items آنها را در ارتفاع وسطچین میکند. اگر بخواهید جعبهها زیر هم باشند، کافی است flex-direction: column را اضافه کنید.
صفحهی فارسی و راستبهچپ
فارسی از راست به چپ نوشته میشود و صفحهای که این را نداند، به هم میریزد: علامتهای نقطه و سؤال سر جایشان نمینشینند و چیدمان برعکس میشود. برای ساختن یک صفحهی فارسی درست این نکتهها را رعایت کنید:
- در تگ
htmlویژگیdir="rtl"بگذارید تا جهت کل صفحه راستبهچپ شود، وlang="fa"تا مرورگر و موتورهای جستوجو بدانند زبان صفحه فارسی است. - خط
meta charset="UTF-8"را فراموش نکنید. - یک قلم فارسی خوانا انتخاب کنید. قلمهای آزاد و رایگان فارسی، مثل وزیرمتن (Vazirmatn)، برای وب خیلی رایجاند.
- وقتی
dir="rtl"باشد، Flexbox هم ردیف را از سمت راست شروع میکند و لازم نیست چیزی را دستی برعکس کنید. - اگر بخشی از صفحه انگلیسی یا کد است، به همان بخش
dir="ltr"بدهید.
نکتهی دیگر این است که در CSS امروزی به جای margin-left و margin-right میشود از خاصیتهایی مثل margin-inline-start استفاده کرد که خودشان با جهت صفحه هماهنگ میشوند. در صفحهی راستبهچپ، «شروع» یعنی سمت راست.
یک صفحهی کوچک از صفر: کارت بازیکن
حالا همهچیز را کنار هم بگذاریم و یک کارت معرفی ساده بسازیم. این بخش HTML آن است:
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
<head>
<meta charset="UTF-8">
<title>کارت بازیکن</title>
<link rel="stylesheet" href="style.css">
</head>
<body>
<div class="card">
<h1>نیما</h1>
<p>تیم: آبیها</p>
<ul><li>بازی محبوب: شطرنج</li><li>زبان محبوب: پایتون</li></ul>
</div>
</body>
</html>
تگ link فایل CSS را به صفحه وصل میکند. حالا فایل style.css:
body {
font-family: Tahoma, sans-serif;
background: #eef6ff;
}
.card {
max-width: 320px;
margin: 40px auto;
padding: 20px;
background: white;
border: 2px solid #3b82f6;
border-radius: 12px;
}
.card h1 { color: #1d4ed8; }
margin: 40px auto کارت را از بالا ۴۰ پیکسل فاصله میدهد و آن را افقی وسط صفحه میگذارد. border-radius گوشههای کارت را گرد میکند. انتخابگر .card h1 یعنی «هر h1 که داخل عنصری با کلاس card باشد». میتوانید هر دو بخش را در ویرایشگر آنلاین HTML امتحان کنید؛ کافی است CSS را داخل یک تگ style در بخش head بگذارید. بعد رنگها و فاصلهها را عوض کنید و ببینید چه اتفاقی میافتد. این آزمایش کردن بهترین راه یادگیری CSS است.
قدم بعدی: جاوااسکریپت
با HTML و CSS صفحههایی زیبا اما ساکن میسازید. وقتی بخواهید دکمهای واقعاً کاری انجام بدهد، فرمی پیش از ارسال بررسی شود، رنگ صفحه با یک کلیک عوض شود یا یک بازی ساده در صفحه اجرا شود، نوبت جاوااسکریپت است. جاوااسکریپت میتواند عنصرهای HTML را پیدا کند، محتوایشان را تغییر دهد و کلاسهای CSS را روی آنها بگذارد یا بردارد. به همین دلیل هر چه HTML و CSS را بهتر بلد باشید، جاوااسکریپت را راحتتر یاد میگیرید. برای آشنایی بیشتر مقالهی جاوااسکریپت چیست؟ را بخوانید.
از کجا شروع کنم؟
دورهی طراحی وب در Battle Code ۲۴ جلسه دارد، کاملاً فارسی است و داخل مرورگر اجرا میشود. سیزده جلسهی اول آن مخصوص HTML و CSS است:
- با اولین صفحهی من شروع کنید و در جلسههای بعد فهرست، متن، عکس و لینک را یاد بگیرید.
- در جلسههای رنگها، قلم و متن و جعبهها با CSS و مدل جعبهای کار میکنید.
- جلسهی کلاس و شناسه انتخابگرها را تمرین میدهد و در جلسهی کنار هم چیدن عنصرها کنار یکدیگر را یاد میگیرید.
- پروژهی کارت بازیکن و بعد جدولها، فرمها و پروژهی صفحهی باشگاه این بخش را کامل میکنند.
- از جلسهی ۱۴ جاوااسکریپت شروع میشود.
برای تمرین بیشتر به تمرینهای وب سر بزنید که از تگهای متن شروع میشوند. اگر هم دوست دارید سریع یک سایت آماده را شخصی کنید، قالبهای استودیو جای خوبی برای شروع است. برای کسانی که هنوز تایپ کردن برایشان کند است، چند جلسه آموزش تایپ هم کمک بزرگی است، چون در طراحی وب علامتهایی مثل < و { را زیاد تایپ میکنید.
صفحهای که میسازید را حتماً در گوشی هم باز کنید. بیشتر کاربران ایرانی با موبایل وبگردی میکنند و صفحهی خوب باید در صفحهی کوچک هم خوانا باشد.
سؤالهای پرتکرار
آیا HTML زبان برنامهنویسی است؟
نه. HTML زبان نشانهگذاری است و فقط مشخص میکند هر بخش صفحه چیست، مثلاً عنوان، پاراگراف یا لینک. در HTML نه متغیر هست، نه شرط و نه حلقه. با این حال یادگیری آن قدم اول طراحی سایت است و بعد از آن میشود سراغ جاوااسکریپت رفت که زبان برنامهنویسی کامل است.
یادگیری HTML و CSS چقدر طول میکشد؟
اصول پایهی HTML را میشود در چند جلسه یاد گرفت و با CSS هم در چند هفته صفحههای مرتب و زیبا ساخت. اما تسلط بر CSS، بهخصوص چیدمان و طراحی برای اندازههای مختلف صفحه، به تمرین بیشتری نیاز دارد. مهمتر از زمان، ساختن صفحههای واقعی و آزمایش کردن است.
از چند سالگی میشود طراحی سایت را شروع کرد؟
معمولاً از حدود ۱۰ سالگی، وقتی بچهها راحتتر تایپ میکنند، شروع HTML و CSS لذتبخش است. دانشآموزان دبستان در پایههای آخر و دانشآموزان متوسطهی اول میتوانند صفحههای سادهای دربارهی خودشان یا سرگرمیهایشان بسازند. برای بچههای کوچکتر برنامهنویسی بدون تایپ مناسبتر است.
برای ساختن سایت فارسی چه نکتهای مهم است؟
مهمترین نکته گذاشتن ویژگی dir با مقدار rtl و ویژگی lang با مقدار fa در تگ html است تا جهت صفحه راستبهچپ و زبان آن فارسی شناخته شود. کدگذاری UTF-8 و انتخاب یک قلم فارسی خوانا هم ضروری است. بخشهای انگلیسی یا کد را بهتر است جداگانه چپبهراست کنید.
با HTML و CSS میشود سایت کامل ساخت؟
با این دو زبان میشود سایتهای معرفی، رزومه، وبلاگ ساده و صفحههای اطلاعرسانی ساخت. اما برای سایتهایی که با کاربر تعامل دارند، مثل فرم ثبتنام، فروشگاه یا بازی، به جاوااسکریپت و معمولاً یک زبان سمت سرور و پایگاه داده هم نیاز است.