زبانهای برنامهنویسی
زبان C و C++ چیست؟ تاریخچه، کاربرد و شروع یادگیری
۱۱ دقیقه مطالعه · ۲۸ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
زبان C یکی از قدیمیترین و اثرگذارترین زبانهای برنامهنویسی است که حدود سال ۱۹۷۲ در آزمایشگاههای بل (Bell Labs) ساخته شد. C++ (سیپلاسپلاس) نسخهی گسترشیافتهی همین زبان است که امکانات تازهای مثل کلاسها را به آن اضافه کرد. هر دو زبان «کامپایلی» هستند، یعنی کد آنها پیش از اجرا به زبان ماشین ترجمه میشود و برای همین بسیار سریع اجرا میشوند.
اگر بخواهیم خیلی کوتاه بگوییم زبان C و C++ چیست: این دو زبان، زبانهای «نزدیک به سختافزار» هستند. یعنی به برنامهنویس اجازه میدهند تا حافظهی کامپیوتر را مستقیم کنترل کند. سیستمعاملها، موتورهای بازیسازی، برنامهی دستگاههای کوچک الکترونیکی و بسیاری از مسابقههای برنامهنویسی با همین زبانها پیش میروند.
در این مقاله با تاریخچهی این دو زبان، کاربردهایشان، چند نمونه کد ساده و این سؤال مهم آشنا میشوید که آیا C یا C++ برای شروع برنامهنویسی نوجوانها مناسب است یا نه.
تاریخچهی C و C++ در چند خط
تولد زبان C در آزمایشگاه بل
در اوایل دههی ۱۹۷۰، دنیس ریچی (Dennis Ritchie) در آزمایشگاههای بل در آمریکا روی سیستمعامل یونیکس (Unix) کار میکرد. او و همکارانش به زبانی نیاز داشتند که هم مثل زبان اسمبلی سریع باشد و به سختافزار دسترسی بدهد، و هم خواندن و نوشتنش سادهتر باشد. نتیجه، زبان C بود. کمی بعد بخش بزرگی از یونیکس با همین زبان بازنویسی شد و این اتفاق نشان داد که میشود یک سیستمعامل کامل را با زبانی سطح بالاتر از اسمبلی نوشت.
در سال ۱۹۷۸ کتاب معروف «زبان برنامهنویسی C» از برایان کرنیگان و دنیس ریچی منتشر شد و C خیلی زود در دانشگاهها و شرکتها پخش شد. بسیاری از زبانهای بعدی، از جمله C++، جاوا، سیشارپ و حتی جاوااسکریپت، ظاهر و نحو (syntax) خود را تا حد زیادی از C گرفتهاند.
از «C با کلاسها» تا C++
در سال ۱۹۷۹، بیارنه استروستروپ (Bjarne Stroustrup) که او هم در آزمایشگاه بل کار میکرد، شروع به اضافه کردن «کلاس» به زبان C کرد. اسم اولیهی این پروژه «C با کلاسها» بود و بعدها به C++ تغییر کرد. علامت ++ در زبان C یعنی «یکی اضافه کن»؛ پس اسم C++ به شوخی یعنی «یک قدم جلوتر از C». اولین نسخهی تجاری C++ در سال ۱۹۸۵ منتشر شد.
C++ تقریباً همهی کدهای C را میفهمد، اما چیزهای زیادی به آن اضافه کرده است: برنامهنویسی شیءگرا (object-oriented)، کتابخانهی استاندارد بزرگ با ساختارهای دادهی آماده، و امکاناتی برای نوشتن کدهای کلی و قابل استفادهی دوباره. این زبان هنوز زنده است و هر چند سال یک بار نسخهی استاندارد تازهای از آن منتشر میشود.
زبان کامپایلی یعنی چه؟
کامپیوتر در عمق خودش فقط صفر و یک میفهمد. هر برنامهای که مینویسیم باید به این زبان ماشین ترجمه شود. دو راه اصلی برای این ترجمه وجود دارد:
- کامپایل (compile): یک برنامهی مترجم به نام کامپایلر، کل کد شما را یک بار و پیش از اجرا به زبان ماشین تبدیل میکند و یک فایل اجرایی میسازد. C و C++ اینطور کار میکنند.
- تفسیر (interpret): یک برنامهی دیگر به نام مفسر، کد را خط به خط میخواند و همان لحظه اجرا میکند. پایتون معمولاً اینطور اجرا میشود.
مزیت کامپایل، سرعت بالاست؛ چون وقت اجرا دیگر ترجمهای لازم نیست. عیبش این است که بعد از هر تغییر باید دوباره کامپایل کنید و خطاهای کوچک قبل از اجرا جلوی شما را میگیرند. جالب است بدانید مفسر اصلی پایتون، یعنی CPython، خودش با زبان C نوشته شده است. پس وقتی پایتون مینویسید، در واقع از کار برنامهنویسهای C استفاده میکنید.
حافظه و اشارهگر به زبان ساده
بزرگترین تفاوت C با زبانهایی مثل پایتون، نحوهی کار با حافظه است. حافظهی کامپیوتر را مثل یک ردیف خیلی طولانی از کمدهای شمارهدار تصور کنید. هر کمد یک شماره (نشانی یا address) دارد و داخلش یک مقدار نگه داشته میشود.
وقتی در پایتون مینویسید x = 5، پایتون خودش یک کمد پیدا میکند، عدد را داخلش میگذارد و وقتی دیگر لازمش نداشتید، خودش آن را خالی میکند. شما اصلاً لازم نیست به شمارهی کمد فکر کنید.
در C شما باید نوع متغیر را بگویید (مثلاً عدد صحیح یا اعشاری)، و میتوانید شمارهی کمد را هم ببینید و با آن کار کنید. متغیری که به جای یک مقدار، نشانی یک کمد دیگر را نگه میدارد، اشارهگر (pointer) نام دارد.
#include <stdio.h>
int main(void) {
int score = 10; // یک کمد برای عدد صحیح
int *p = &score; // p نشانی کمد score را نگه میدارد
*p = 25; // از طریق نشانی، محتوای کمد را عوض کن
printf("%d\n", score); // 25 چاپ میشود
return 0;
}
در این کد، &score یعنی «نشانی کمد score» و *p یعنی «محتوای کمدی که p به آن اشاره میکند». چون p به score اشاره میکند، تغییر *p در واقع score را عوض میکند.
این قدرت، دو لبه دارد. از یک طرف برنامهنویس میتواند حافظه را دقیق و بدون هدر رفتن مدیریت کند و برنامههای بسیار سریع بسازد. از طرف دیگر، اگر اشتباه کند (مثلاً به کمدی اشاره کند که مال برنامه نیست، یا حافظهای بگیرد و آزادش نکند) برنامه ممکن است از کار بیفتد یا رفتار عجیبی داشته باشد. بخش زیادی از مشکلات امنیتی نرمافزارها هم از همین اشتباههای حافظه میآید.
C و C++ کجا به کار میروند؟
سیستمعاملها و نرمافزارهای پایه
هستهی لینوکس (Linux kernel) عمدتاً با C نوشته شده است و بخشهای مهمی از ویندوز و مکاواس هم با C و C++ ساخته شدهاند. بسیاری از ابزارهای پایهای مثل پایگاههای داده، مرورگرها و مفسر زبانهای دیگر هم با این دو زبان نوشته میشوند؛ چون جایی که سرعت و کنترل دقیق مهم است، هنوز C و C++ انتخاب اول هستند.
سیستمهای نهفته و آردوینو
داخل ماشین لباسشویی، کنترل تلویزیون، ماشینها و رباتها، تراشههای کوچکی هست که برنامه دارند. به اینها سیستمهای نهفته (embedded systems) میگویند. این تراشهها حافظهی کمی دارند و C و C++ برایشان خیلی مناسباند. اگر در مدرسه یا کلاس رباتیک با آردوینو (Arduino) کار کرده باشید، احتمالاً بدون اینکه بدانید C++ نوشتهاید؛ چون برنامههای آردوینو با زبانی بر پایهی C++ نوشته میشوند.
موتورهای بازیسازی
بازیهای بزرگ سهبعدی باید دهها بار در هر ثانیه تصویر بسازند، فیزیک را حساب کنند و صدا پخش کنند. برای همین بیشتر موتورهای بازیسازی حرفهای، مثل آنریل انجین (Unreal Engine)، با C++ نوشته شدهاند. البته همهی بازیسازها مستقیم C++ نمینویسند؛ مثلاً در یونیتی بیشتر از سیشارپ استفاده میشود. دربارهی این زبان در مقالهی سیشارپ چیست؟ بیشتر بخوانید.
برنامهنویسی رقابتی و المپیاد کامپیوتر
در مسابقههای برنامهنویسی، برنامهی شما باید در زمان محدود جواب درست بدهد. C++ به خاطر سرعت بالا و کتابخانهی استانداردش (که مرتبسازی، صف، مجموعه و چیزهای دیگر را آماده دارد) در این مسابقهها بسیار رایج است. در ایران هم بسیاری از دانشآموزانی که برای المپیاد کامپیوتر آماده میشوند، در مرحلههای برنامهنویسی از C++ استفاده میکنند. البته پایهی موفقیت در المپیاد، فکر الگوریتمی و حل مسئله است، نه فقط دانستن یک زبان.
اولین برنامهها: سلام دنیا و یک حلقه
سلام دنیا در C
#include <stdio.h>
int main(void) {
printf("Salam donya!\n");
return 0;
}
خط اول کتابخانهی ورودی و خروجی را اضافه میکند. هر برنامهی C از تابع main شروع میشود. printf متن را چاپ میکند و \n یعنی برو سر خط بعد. return 0 هم به سیستمعامل میگوید برنامه بدون مشکل تمام شد. دقت کنید که آخر هر دستور باید نقطهویرگول ; بگذارید.
یک حلقه در C++
#include <iostream>
int main() {
for (int i = 1; i <= 5; i++) {
std::cout << "Dor shomare " << i << "\n";
}
return 0;
}
این برنامه پنج بار خطی مثل «Dor shomare 1» تا «Dor shomare 5» چاپ میکند. حلقهی for سه بخش دارد: شروع (int i = 1)، شرط ادامه (i <= 5) و قدم بعدی (i++). همین کار در پایتون فقط دو خط است:
for i in range(1, 6):
print("Dor shomare", i)
این مقایسه نشان میدهد چرا پایتون برای شروع راحتتر است: بدون آکولاد، بدون نقطهویرگول و بدون اعلام نوع متغیر، ولی همان مفهوم حلقه را یاد میگیرید.
آیا C یا C++ زبان اول خوبی برای نوجوانهاست؟
جواب کوتاه: برای بیشتر بچهها و نوجوانها، نه به عنوان زبان اول. اما زبان دوم یا سوم بسیار خوبی است.
دلیلش این است که در C و C++ چیزهای زیادی همزمان روی سر شما میریزد: نوع دادهها، کامپایل، نقطهویرگول، آکولاد، اشارهگر و پیامهای خطای طولانی. یک نوجوان تازهکار ممکن است به جای لذت بردن از ساختن چیزی، تمام وقتش را صرف پیدا کردن یک نقطهویرگول جاافتاده کند و زود ناامید شود.
در مقابل، وقتی اول با پایتون مفاهیم اصلی (متغیر، شرط، حلقه، تابع، لیست) را یاد بگیرید، ذهن شما «فکر برنامهنویسی» را پیدا میکند. بعد یادگرفتن C یا C++ فقط یعنی آشنا شدن با یک نحو تازه و چند مفهوم جدید مثل حافظه؛ نه یاد گرفتن همه چیز از صفر.
استثنا هم وجود دارد. اگر نوجوانی در دورهی متوسطهی اول یا دوم است، به ریاضی علاقهی زیادی دارد و هدف مشخصش المپیاد کامپیوتر است، شاید معلم یا مربیاش زودتر سراغ C++ برود. حتی در این حالت هم آشنایی قبلی با الگوریتم و یک زبان سادهتر کمک زیادی میکند. برای مقایسهی کاملتر، مقالهی بهترین زبان برنامهنویسی برای شروع را ببینید.
مسیر پیشنهادی: از پایتون به C++
بتل کد (Battle Code) زبان C یا C++ درس نمیدهد. چیزی که در بتل کد یاد میگیرید پایتون، طراحی وب و بازیسازی است، و اینها بهترین سکوی پرش به سمت C و C++ هستند. یک مسیر منطقی این است:
- اگر هنوز تایپ کردن کد برایتان سخت است یا میخواهید اول منطق برنامه را بفهمید، از دورهی قدم اول شروع کنید که الگوریتم و فلوچارت را بدون تایپ آموزش میدهد.
- دورهی اصلی پایتون را از جلسهی اول شروع کنید. جلسههای حلقههای شمارنده و دستورهای خودم دقیقاً همان مفاهیمی هستند که بعداً در C++ هم به کار میآیند.
- برای فکر الگوریتمی (که در المپیاد و برنامهنویسی رقابتی مهم است) جلسههای پیدایش کن! و مرتبش کن! را با دقت تمام کنید و هر روز چند تمرین از تمرین روزانه حل کنید.
- اگر ۱۵ سال یا بیشتر دارید، دورهی پایتون حرفهای را ادامه دهید؛ جلسههای آن دربارهی پیچیدگی زمانی، پشته و صف و گراف، پایهی مستقیم برنامهنویسی رقابتی هستند.
- بعد از این مرحله، سراغ یک منبع معتبر برای C++ بروید. خواهید دید که بیشتر مفاهیم را از قبل میدانید و فقط باید نحو تازه و کار با حافظه را یاد بگیرید.
برای تمرین سریع، لازم نیست چیزی نصب کنید: ویرایشگر آنلاین پایتون بتل کد مستقیم در مرورگر کار میکند.
اگر هنوز نمیدانید برنامهنویسی دقیقاً چه کاری است، مقالهی برنامهنویسی چیست؟ و پایتون چیست؟ نقطهی شروع خوبی هستند.
سؤالهای پرتکرار
فرق زبان C با C++ چیست؟
زبان C زبانی سادهتر و کوچکتر است که بیشتر روی تابعها و کار مستقیم با حافظه تمرکز دارد. C++ بر پایهی C ساخته شده و امکاناتی مثل کلاس، برنامهنویسی شیءگرا و یک کتابخانهی استاندارد بزرگ به آن اضافه کرده است. تقریباً هر کد C را میشود در C++ هم استفاده کرد، اما برعکسش درست نیست.
چه کسی زبان C و C++ را ساخت؟
زبان C را دنیس ریچی حدود سال ۱۹۷۲ در آزمایشگاههای بل ساخت. C++ را بیارنه استروستروپ، که او هم در آزمایشگاه بل کار میکرد، از سال ۱۹۷۹ توسعه داد و اولین نسخهی تجاری آن در سال ۱۹۸۵ منتشر شد.
برای المپیاد کامپیوتر باید C++ یاد بگیرم؟
بسیاری از شرکتکنندگان المپیاد کامپیوتر برای بخشهای برنامهنویسی از C++ استفاده میکنند، چون سریع است و ابزارهای آمادهی زیادی دارد. ولی مهمتر از زبان، توانایی حل مسئله و فکر الگوریتمی است. خیلیها این فکر را اول با زبانی سادهتر مثل پایتون تمرین میکنند و بعد به C++ میروند.
آیا بچهی ده ساله میتواند C یاد بگیرد؟
ممکن است، اما معمولاً پیشنهاد نمیشود. C به دقت زیاد و صبر در برابر خطاهای فنی نیاز دارد. برای این سن، شروع با پایتون یا برنامهنویسی تصویری لذتبخشتر است و همان مفاهیم پایه را یاد میدهد. بعداً و در دورهی متوسطه، رفتن به C بسیار آسانتر خواهد بود.
آیا با یاد گرفتن پایتون، C++ برایم آسانتر میشود؟
بله. مفاهیمی مثل متغیر، شرط، حلقه، تابع و لیست در هر دو زبان مشترکاند. کسی که پایتون را خوب بلد است فقط باید با نوعدهی صریح، کامپایل و مدیریت حافظه آشنا شود. این خیلی سادهتر از یاد گرفتن همه چیز با هم است.
آیا C هنوز کاربرد دارد یا قدیمی شده است؟
زبان C با اینکه بیش از پنجاه سال عمر دارد، هنوز در سیستمعاملها، دستگاههای الکترونیکی، تراشههای کوچک و نرمافزارهای پایهای بهطور گسترده استفاده میشود. بسیاری از ابزارهایی که هر روز با آنها کار میکنیم، در لایههای زیرین خود با C نوشته شدهاند.