زبانهای برنامهنویسی
زبان Lua و ساخت بازی در روبلاکس
۱۰ دقیقه مطالعه · ۲۸ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
لوآ (Lua) یک زبان برنامهنویسی سبک، ساده و سریع است که سال ۱۹۹۳ در یک دانشگاه در برزیل ساخته شد و امروز بیشتر بهعنوان «زبان اسکریپتنویسی بازیها» شناخته میشود. معروفترین جایی که نوجوانها با Lua روبهرو میشوند، روبلاکس (Roblox) است: سکویی که میلیونها نفر در آن بازیهای ساخت دیگران را بازی میکنند و خودشان هم بازی میسازند. زبان برنامهنویسی روبلاکس Luau است که از Lua گرفته شده و تقریباً همان ظاهر و قواعد را دارد.
پس اگر میخواهید بدانید «با چه زبانی در روبلاکس بازی میسازند؟»، جواب Lua و نسخهی روبلاکسیاش یعنی Luau است. در این مقاله میبینیم Lua از کجا آمده، چرا سازندگان بازی آن را دوست دارند، یک اسکریپت روبلاکس چه شکلی است، چه گزینههای دیگری برای ساخت بازی با Lua وجود دارد و اگر با پایتون بازی ساخته باشید، چطور به Lua میرسید.
Lua از کجا آمد؟
Lua در سال ۱۹۹۳ در دانشگاه کاتولیک پاپی ریودوژانیرو (PUC-Rio) در برزیل ساخته شد. سازندگانش سه نفر بودند: روبرتو یروسالیمسکی (Roberto Ierusalimschy)، لوئیز هنریکه دِ فیگیردو (Luiz Henrique de Figueiredo) و والدمار سلس (Waldemar Celes). آنها در یک گروه پژوهشی برای شرکتهای صنعتی نرمافزار میساختند و به زبانی نیاز داشتند که بشود آن را داخل برنامههای بزرگتر جا داد تا کاربران بدون دست زدن به برنامهی اصلی، رفتارش را تنظیم کنند.
اسم Lua در زبان پرتغالی یعنی «ماه». این اسم یک شوخی بود با زبان قبلی همان گروه که SOL نام داشت و «سول» در پرتغالی یعنی خورشید. Lua از اول متنباز و رایگان بوده و هنوز هم همان تیم دانشگاهی آن را نگهداری میکند.
Lua چه ویژگیای دارد که بقیه ندارند؟
- کوچک بودن: کل مفسر Lua آنقدر کوچک است که بهراحتی داخل یک بازی یا برنامهی دیگر جا میشود. Lua با زبان C نوشته شده و تقریباً روی هر دستگاهی اجرا میشود.
- جاسازیپذیری (embeddable): Lua طوری طراحی شده که برنامهنویس یک موتور بازی یا نرمافزار، آن را داخل برنامهاش بگذارد و به بقیه اجازه دهد با اسکریپتهای Lua رفتار برنامه را عوض کنند. به همین خاطر به آن «زبان اسکریپتنویسی» (scripting language) میگویند.
- سرعت: با وجود سادگی، Lua بین زبانهای اسکریپتی سریع به حساب میآید.
- سادگی: Lua کلمههای کلیدی کمی دارد و ساختار دادهی اصلیاش فقط یک چیز است: جدول (table). لیست، دیکشنری و حتی شیء همه با جدول ساخته میشوند.
Lua کجا استفاده میشود؟
ترکیب «کوچک، سریع و قابل جاسازی» باعث شده Lua در جاهای زیادی پیدا شود، مخصوصاً در صنعت بازی:
- روبلاکس: با نسخهی Luau، که پایینتر مفصل دربارهاش حرف میزنیم.
- افزونههای بازیها: افزونههای رابط کاربری بازی World of Warcraft با Lua نوشته میشوند و بازی Garry's Mod هم برای ساختن حالتهای بازی از Lua استفاده میکند.
- موتورهای بازی: موتورهایی مثل Defold و فریمورک LÖVE (Love2D) زبان اصلیشان Lua است.
- نرمافزارهای غیربازی: ویرایشگر متن Neovim با Lua تنظیم میشود، بخشهایی از نرمافزار Adobe Lightroom با Lua نوشته شده و پایگاهدادهی Redis هم اجازه میدهد اسکریپتهای Lua روی سرور اجرا شوند.
نگاهی به خود زبان Lua
بیایید یک برنامهی کوچک Lua را ببینیم:
-- توضیح در Lua با دو خط تیره شروع میشود
local name = "Ali"
local score = 0
for i = 1, 5 do
score = score + i
end
print(name .. " got " .. score .. " points")
-- خروجی: Ali got 15 points
چند نکته در این کد هست. کلمهی local متغیری میسازد که فقط در همین بخش از برنامه دیده میشود؛ در Lua عادت خوبی است که تقریباً همیشه از آن استفاده کنید. حلقهی for i = 1, 5 do عددها را از ۱ تا ۵ (خود ۵ هم حساب است) میشمارد و با end تمام میشود. دو نقطهی .. متنها را به هم میچسباند.
جدولها و شرطها
local fruits = {"apple", "orange", "banana"}
print(fruits[1]) -- apple
print(#fruits) -- 3
local player = {name = "Sara", hp = 80}
if player.hp > 50 then
print(player.name .. " is healthy")
elseif player.hp > 0 then
print(player.name .. " needs help")
else
print("Game over")
end
یک تفاوت مهم Lua با پایتون اینجا دیده میشود: شمارهگذاری لیستها در Lua از ۱ شروع میشود، نه ۰. پس fruits[1] اولین میوه است. علامت # طول جدول را میدهد. جدول player هم مثل دیکشنری پایتون است، با این فرق که میشود با نقطه به اجزایش دسترسی داشت. بلوکهای شرط با then شروع و با end تمام میشوند و جای elif پایتون، elseif نوشته میشود. «نامساوی» هم در Lua با ~= نوشته میشود، نه !=.
روبلاکس، Roblox Studio و زبان Luau
روبلاکس سکویی است که از سال ۲۰۰۶ فعال است و بازیهایش را خود کاربران میسازند. ابزار ساخت این بازیها Roblox Studio است؛ برنامهای رایگان که در آن دنیای سهبعدی را با کشیدن و گذاشتن قطعهها میسازید و برای رفتار اشیا اسکریپت مینویسید.
زبان اسکریپتنویسی روبلاکس Luau است. روبلاکس سالها از Lua نسخهی ۵.۱ استفاده میکرد و بعد آن را گسترش داد و نسخهی خودش را ساخت. Luau در سال ۲۰۲۱ متنباز شد. هر کد Lua سادهای که در بالا دیدید، در Luau هم کار میکند؛ Luau چند امکان اضافه هم دارد، مثل نوشتن score += 1 (که در Lua اصلی وجود ندارد) و امکان اختیاری مشخص کردن نوع متغیرها برای پیدا کردن خطا.
یک اسکریپت واقعی در روبلاکس
فرض کنید در Roblox Studio یک سکه (یک قطعه یا Part) ساختهاید و میخواهید وقتی بازیکن به آن خورد، سکه ناپدید شود. یک Script داخل همان قطعه میگذارید و این را مینویسید:
local coin = script.Parent
coin.Touched:Connect(function(hit)
local humanoid = hit.Parent:FindFirstChild("Humanoid")
if humanoid then
print("Coin collected!")
coin:Destroy()
end
end)
این کد را خط به خط بخوانیم. script.Parent یعنی «چیزی که این اسکریپت داخلش است»، یعنی همان سکه. Touched یک رویداد (event) است که هر وقت چیزی به سکه بخورد اتفاق میافتد، و Connect تابعی را به آن وصل میکند تا در آن لحظه اجرا شود. ورودی hit قطعهای است که به سکه خورده؛ مثلاً پای بازیکن. چون پا داخل مدل شخصیت بازیکن است، با hit.Parent به خود شخصیت میرسیم و بررسی میکنیم که آیا بخشی به اسم Humanoid دارد یا نه. اگر داشت، یعنی یک بازیکن (و نه مثلاً یک توپ) به سکه خورده و سکه با Destroy حذف میشود.
همین ایدهی «وقتی این اتفاق افتاد، آن کار را بکن» پایهی بیشتر بازیهاست؛ در روبلاکس، در Pygame Zero و در هر موتور بازی دیگری.
یک نکته دربارهی دسترسی از ایران
باید صادقانه و کوتاه گفت که دسترسی به روبلاکس و برخی خدماتش ممکن است برای کاربران ایرانی محدود یا فیلتر باشد، و امکاناتی مثل خرید و دریافت درآمد هم بهخاطر محدودیتهای بینالمللی معمولاً در دسترس نیست. همچنین چون روبلاکس یک سکوی آنلاین با گفتوگو بین کاربران است، خوب است والدین دربارهی تنظیمات امنیتی و حریم خصوصی آن با فرزندشان صحبت کنند. خبر خوب این است که خود زبان Lua و ابزارهای دیگرش به هیچ سرویس خارجی وابسته نیستند و بدون اینترنت هم کار میکنند.
ساخت بازی با Lua بیرون از روبلاکس: LÖVE
اگر میخواهید با Lua بازی بسازید اما به روبلاکس دسترسی ندارید یا نمیخواهید به یک سکوی آنلاین وابسته باشید، LÖVE (که به آن Love2D هم میگویند) گزینهی عالیای است. LÖVE یک فریمورک رایگان و متنباز برای ساختن بازیهای دوبعدی است که روی ویندوز، مک و لینوکس اجرا میشود. یک دایره که با کلید جهت راست حرکت میکند:
local x = 100
function love.update(dt)
if love.keyboard.isDown("right") then
x = x + 200 * dt
end
end
function love.draw()
love.graphics.circle("fill", x, 300, 30)
end
LÖVE دو تابع را مرتب صدا میزند: love.update برای بهروز کردن وضعیت بازی و love.draw برای کشیدن صفحه. ورودی dt مدت زمانی است که از فریم قبل گذشته؛ ضرب سرعت در dt باعث میشود حرکت روی کامپیوترهای سریع و کند یکسان باشد.
شباهت عجیب با Pygame Zero
اگر با پایتون و Pygame Zero بازی ساخته باشید، احتمالاً الان لبخند زدهاید. همین بازی در Pygame Zero تقریباً همین شکل را دارد:
x = 100
def update():
global x
if keyboard.right:
x += 3
def draw():
screen.clear()
screen.draw.filled_circle((x, 300), 30, "white")
دو تابع update و draw، یک متغیر برای مکان، بررسی کلید و کشیدن شکل. ایدهها دقیقاً یکیاند و فقط نوشتار فرق میکند. این یعنی هر چیزی که در ساخت بازی با پایتون یاد بگیرید، مستقیم به Lua و روبلاکس منتقل میشود.
Lua و پایتون: مقایسهی کوتاه
| موضوع | پایتون | Lua |
|---|---|---|
| سال ساخت | ۱۹۹۱ | ۱۹۹۳ |
| شروع شمارهی لیست | ۰ | ۱ |
| بستن بلوکها | تورفتگی (فاصله) | کلمهی end |
| چسباندن متن | + | .. |
| نامساوی | != | ~= |
| کاربرد اصلی | همهمنظوره: داده، هوش مصنوعی، وب، آموزش | اسکریپتنویسی داخل بازیها و برنامهها |
| کتابخانهها | بسیار زیاد | کم؛ بیشتر امکانات را برنامهی میزبان میدهد |
پایتون زبانی همهمنظوره است که تقریباً برای هر کاری کتابخانه دارد. Lua عمداً کوچک نگه داشته شده تا داخل برنامههای دیگر کار کند. برای همین بیشتر مردم Lua را بهعنوان زبان دوم یاد میگیرند، وقتی میخواهند در یک بازی یا ابزار مشخص اسکریپت بنویسند.
مسیر رسیدن از ساخت بازی با پایتون به روبلاکس
اگر هدفتان ساختن بازی است، این مسیر را پیشنهاد میکنیم:
- پایههای برنامهنویسی را یاد بگیرید: متغیر، شرط، حلقه، لیست و تابع. بدون اینها، کپی کردن اسکریپتهای آمادهی روبلاکس شما را جلو نمیبرد.
- منطق بازی را تمرین کنید: حرکت، برخورد، امتیاز، زمان و پایان بازی. این مفاهیم در همهی موتورها یکساناند.
- یک بازی کامل کوچک بسازید و آن را از ایده تا پایان پیش ببرید.
- حالا سراغ Lua بروید. با پایهی قبلی، نوشتار Lua را در چند روز یاد میگیرید و میتوانید روی LÖVE یا، اگر در دسترستان بود، روبلاکس کار کنید.
از کجا شروع کنم؟
بتلکد Lua و روبلاکس را آموزش نمیدهد، اما قدمهای ۱ تا ۳ این مسیر را با پایتون و در مرورگر پوشش میدهد:
- دورهی ساخت بازی: در دورهی بازیسازی با Pygame Zero از سلام پنجرهی بازی شروع میکنید و به صفحهکلید، برخورد و زمان میرسید؛ دقیقاً همان مفاهیمی که در اسکریپت سکهی روبلاکس دیدید. در پایان دوره هم بازی خودتان را میسازید.
- پایهی پایتون: اگر هنوز پایتون بلد نیستید، اول سراغ دورهی اصلی پایتون بروید؛ برای بچههای ۷ تا ۹ ساله هم پایتون کودکان طراحی شده است.
- قالبهای آماده: در استودیو قالبهای بازی هست که میتوانید تغییرشان دهید و ببینید چطور کار میکنند.
برای آشنایی بیشتر با بازیسازی، مقالهی ساخت بازی با پایتون را بخوانید.
سؤالهای پرتکرار
روبلاکس با چه زبانی برنامهنویسی میشود؟
روبلاکس با زبان Luau برنامهنویسی میشود که روبلاکس آن را از زبان Lua ساخته است. Luau تقریباً همان نوشتار Lua را دارد و چند امکان اضافه، مثل مشخص کردن اختیاری نوع متغیرها، به آن اضافه شده است. پس هر کسی Lua بلد باشد، خیلی سریع با اسکریپتنویسی روبلاکس کنار میآید.
آیا یادگیری Lua سخت است؟
Lua یکی از سادهترین زبانهاست و قواعد کمی دارد. سختی اصلی ساخت بازی در روبلاکس، خود Lua نیست؛ فهمیدن منطق بازی و شناختن ابزارهای Roblox Studio است. اگر قبلاً با یک زبان دیگر مثل پایتون برنامه نوشته باشید، Lua را در مدت کوتاهی یاد میگیرید.
آیا برای کودکان بهتر است اول Lua یاد بگیرند یا پایتون؟
برای بیشتر کودکان و نوجوانان، پایتون شروع بهتری است، چون منابع آموزشی بیشتری دارد، در کارهای زیادی به کار میآید و مفاهیمش مستقیم به Lua منتقل میشود. Lua را معمولاً وقتی یاد میگیرند که هدف مشخصی دارند، مثل ساختن بازی در روبلاکس یا LÖVE.
چرا شمارهگذاری لیست در Lua از یک شروع میشود؟
سازندگان Lua آن را برای کاربرانی طراحی کردند که لزوماً برنامهنویس حرفهای نبودند، و شمردن از یک برای بیشتر مردم طبیعیتر است. این انتخاب با زبانهایی مثل پایتون و جاوااسکریپت که از صفر میشمارند فرق دارد و در ابتدا کمی عادت لازم دارد.
اگر به روبلاکس دسترسی نداشته باشم، میتوانم با Lua بازی بسازم؟
بله. فریمورک LÖVE رایگان و متنباز است و بدون نیاز به حساب کاربری یا اینترنت روی کامپیوتر اجرا میشود. با آن میتوانید بازیهای دوبعدی کامل با Lua بسازید. موتور Defold هم گزینهی دیگری برای ساخت بازی با Lua است.