زبانهای برنامهنویسی
جاوا چیست؟ زبان Java به زبان ساده
۹ دقیقه مطالعه · ۲۸ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
جاوا (Java) یک زبان برنامهنویسی شیءگرا و همهمنظوره است که در سال ۱۹۹۵ توسط شرکت سان مایکروسیستمز (Sun Microsystems) منتشر شد. ویژگی معروف جاوا این است که برنامهی نوشتهشده با آن، بدون تغییر روی ویندوز، لینوکس، مک و دستگاههای دیگر اجرا میشود؛ چون کد جاوا روی یک «ماشین مجازی» به نام JVM اجرا میشود، نه مستقیم روی خود سیستمعامل.
اگر بپرسید جاوا چیست و کجا به کار میرود، جواب کوتاه این است: نرمافزارهای بزرگ شرکتها و بانکها، سرورها و بخش پشتی (back-end) سایتها، بخش زیادی از تاریخ برنامههای اندروید، و حتی بازی محبوب ماینکرفت (نسخهی Java Edition) با جاوا نوشته شدهاند. جاوا بیش از سی سال است که یکی از پرکاربردترین زبانهای دنیاست.
در این مقاله با تاریخچهی جاوا، شیوهی کارش، یک مثال ساده، فرقش با جاوااسکریپت و اینکه چه زمانی یاد گرفتنش منطقی است آشنا میشوید.
جاوا از کجا آمد؟
در سال ۱۹۹۱، گروه کوچکی در شرکت سان به رهبری جیمز گاسلینگ (James Gosling) پروژهای را شروع کرد که هدفش ساختن زبانی برای دستگاههای الکترونیکی خانگی مثل تلویزیونهای هوشمند بود. اسم اولیهی این زبان «اوک» (Oak، به معنی درخت بلوط) بود، اما بعدها به «جاوا» تغییر کرد؛ اسمی که از قهوهی جزیرهی جاوا الهام گرفته شده و برای همین نماد جاوا یک فنجان قهوهی داغ است.
آن پروژه در بازار تلویزیون موفق نشد، اما همزمان اینترنت داشت در دنیا پخش میشد و تیم سان فهمید زبانی که روی هر دستگاهی اجرا شود، دقیقاً همان چیزی است که اینترنت لازم دارد. جاوا در سال ۱۹۹۵ رسماً معرفی شد و خیلی سریع محبوب شد. در سال ۲۰۱۰ شرکت اوراکل (Oracle) سان را خرید و از آن زمان اوراکل مسئول اصلی جاواست. نسخههای تازهی جاوا هنوز بهطور منظم منتشر میشوند.
«یک بار بنویس، همهجا اجرا کن»: جاوا چطور کار میکند؟
شعار معروف جاوا «یک بار بنویس، همهجا اجرا کن» (Write Once, Run Anywhere) است. برای فهمیدن این شعار باید بدانیم کد جاوا چه مسیری را طی میکند:
- شما کد را در فایلی با پسوند
.javaمینویسید. - کامپایلر جاوا این کد را به زبانی میانی به اسم بایتکد (bytecode) ترجمه میکند و فایلی با پسوند
.classمیسازد. - ماشین مجازی جاوا (Java Virtual Machine یا JVM) این بایتکد را روی هر کامپیوتری اجرا میکند.
نکتهی هوشمندانه اینجاست: بایتکد برای هیچ سیستمعامل خاصی نیست. فقط کافی است روی هر دستگاه یک JVM مناسب آن دستگاه نصب باشد. مثل این است که یک کتاب را به یک زبان مشترک بنویسید و در هر کشور یک مترجم همیشهحاضر داشته باشید که همان لحظه آن را برای مردم بخواند.
JVM کار مهم دیگری هم میکند: مدیریت خودکار حافظه. در زبانهایی مثل C برنامهنویس باید خودش حافظه را بگیرد و آزاد کند (در مقالهی زبان C و C++ چیست؟ دربارهی این موضوع بیشتر خواندیم). در جاوا یک بخش به نام «جمعآوری زباله» (garbage collector) حافظهای را که دیگر لازم نیست، خودش آزاد میکند. همین باعث میشود برنامهنویسی در جاوا امنتر و خطاهای حافظه کمتر باشد.
برنامهنویسی شیءگرا در جاوا
جاوا از پایه برای برنامهنویسی شیءگرا (Object-Oriented Programming یا OOP) طراحی شده است. در این روش، برنامه را از «شیء»هایی میسازیم که هر کدام دادهی خودشان و کارهای مخصوص خودشان را دارند.
برای ساختن شیء، اول یک کلاس (class) تعریف میکنیم. کلاس مثل نقشه یا قالب است و شیء، چیزی است که از روی آن قالب ساخته میشود. مثلاً کلاس «بازیکن» میگوید هر بازیکن یک اسم و یک امتیاز دارد و میتواند امتیاز بگیرد. بعد از روی این قالب میتوانیم دهها بازیکن واقعی بسازیم.
یک کلاس ساده در جاوا
public class Player {
String name;
int score = 0;
Player(String name) {
this.name = name;
}
void addPoints(int points) {
score += points;
System.out.println(name + " now has " + score + " points");
}
public static void main(String[] args) {
Player p = new Player("Sara");
p.addPoints(10);
}
}
این کد یک کلاس به اسم Player میسازد که دو ویژگی دارد: name (اسم) و score (امتیاز). بخش Player(String name) سازنده (constructor) است و موقع ساختن هر بازیکن اسمش را تنظیم میکند. متد addPoints امتیاز اضافه میکند و نتیجه را چاپ میکند. در تابع main، که اجرای برنامه از آن شروع میشود، یک بازیکن به اسم Sara ساخته میشود و ۱۰ امتیاز میگیرد. خروجی این است: Sara now has 10 points.
مقایسه با پایتون
همین ایده در پایتون اینطور نوشته میشود:
class Player:
def __init__(self, name):
self.name = name
self.score = 0
def add_points(self, points):
self.score += points
print(self.name, "now has", self.score, "points")
Player("Sara").add_points(10)
میبینید که مفهوم دقیقاً یکی است، اما جاوا پرحرفتر است: باید نوع هر متغیر (String و int) را بنویسید، هر دستور با ; تمام شود و همه چیز داخل کلاس باشد، حتی تابع main. این سختگیری در پروژههای بزرگ مفید است، چون خیلی از خطاها پیش از اجرا پیدا میشوند؛ ولی برای یک تازهکار، شروع را سنگینتر میکند.
جاوا کجا به کار میرود؟
نرمافزارهای سازمانی و سرورها
یکی از بزرگترین کاربردهای جاوا، نرمافزارهای بزرگ سازمانی (enterprise) است: سامانههای بانکی، فروشگاههای اینترنتی بزرگ، نرمافزارهای بیمه و سیستمهایی که هزاران کاربر همزمان با آنها کار میکنند. بخش پشتی بسیاری از سایتها با جاوا و چارچوبهایی مثل Spring نوشته میشود. پایداری، سرعت مناسب و ابزارهای فراوان، جاوا را برای این کارها محبوب کرده است. در ایران هم بسیاری از شرکتهای نرمافزاری و بانکها از جاوا استفاده میکنند و برنامهنویس جاوا در بازار کار جایگاه شناختهشدهای دارد.
داستان جاوا و اندروید
وقتی اندروید به بازار آمد، زبان اصلی ساختن برنامه برای آن جاوا بود و سالها تقریباً همهی برنامههای اندرویدی با جاوا نوشته میشدند. اما در سال ۲۰۱۹ گوگل اعلام کرد که از این به بعد کاتلین (Kotlin) زبان اول و پیشنهادی برای اندروید است. کاتلین روی همان JVM اجرا میشود، با کدهای جاوا کاملاً سازگار است و کوتاهتر و مدرنتر است. امروز جاوا هنوز در اندروید پشتیبانی میشود و پروژههای قدیمی زیادی با آن نوشته شدهاند، اما برنامههای تازه بیشتر با کاتلین ساخته میشوند. برای آشنایی با این زبان، مقالهی کاتلین چیست؟ را بخوانید.
ماینکرفت: بازیای که با جاوا ساخته شد
بازی ماینکرفت (Minecraft) در اصل با جاوا ساخته شد و نسخهی کامپیوتری اصلی آن هنوز «Minecraft: Java Edition» نام دارد. یکی از دلیلهایی که خیلی از نوجوانها به جاوا علاقهمند میشوند، ساختن «ماد» (mod) و افزونه برای همین نسخه است؛ چون مادهای Java Edition معمولاً با جاوا نوشته میشوند. البته نسخهی دیگری به اسم Bedrock Edition هم هست که با زبان دیگری ساخته شده و برای موبایل و کنسولها استفاده میشود.
جاوا با جاوااسکریپت فرق دارد
یکی از رایجترین اشتباهها این است که فکر کنیم جاوا و جاوااسکریپت یکیاند یا یکی نسخهی کوچک دیگری است. این دو زبان کاملاً جدا هستند و فقط اسمشان شبیه است. جاوااسکریپت در سال ۱۹۹۵ در شرکت نتاسکیپ ساخته شد و آن موقع جاوا خیلی معروف بود؛ برای همین اسمش را طوری انتخاب کردند که از شهرت جاوا استفاده کند.
| ویژگی | جاوا | جاوااسکریپت |
|---|---|---|
| کاربرد اصلی | سرور، نرمافزار سازمانی، اندروید | صفحههای وب و مرورگر، و سرور |
| اجرا | روی ماشین مجازی جاوا (JVM) | در مرورگر یا محیطهایی مثل Node.js |
| نوع متغیرها | باید نوع را صریح نوشت | نوع لازم نیست |
| شروع برای تازهکار | نصب و تنظیمات بیشتر | مستقیم در مرورگر |
اگر هدف شما ساختن سایت و صفحههای تعاملی است، جاوااسکریپت را یاد بگیرید، نه جاوا. توضیح کاملتر را در مقالهی جاوااسکریپت چیست؟ ببینید.
چه زمانی جاوا یاد بگیریم؟
جاوا زبان قوی و ارزشمندی است، اما برای بیشتر بچهها و نوجوانها زبان اول خوبی نیست. حتی کوتاهترین برنامهی جاوا کلمههایی مثل public و static و void دارد که تازهکار معنیشان را نمیداند و باید فعلاً «حفظشان کند». این باعث میشود تمرکز از مفاهیم اصلی منحرف شود.
زمان مناسب برای جاوا معمولاً وقتی است که:
- مفاهیم پایه (متغیر، شرط، حلقه، تابع، لیست) را با یک زبان سادهتر مثل پایتون یاد گرفتهاید.
- با ایدهی کلاس و شیء آشنا شدهاید یا میخواهید آن را عمیقتر یاد بگیرید.
- هدف مشخصی دارید: مثلاً ساختن ماد ماینکرفت، آماده شدن برای درسهای دانشگاهی (که در خیلی از دانشگاهها جاوا تدریس میشود) یا کار در بخش پشتی نرمافزارهای بزرگ.
برای دانشآموزان دورهی متوسطهی دوم که پایتون را خوب بلدند، جاوا انتخاب دوم بسیار خوبی است؛ چون نظم و ساختار برنامهنویسی شیءگرا را بهخوبی یاد میدهد.
از کجا شروع کنم؟
بتل کد (Battle Code) جاوا درس نمیدهد. آنچه در بتل کد آموزش داده میشود پایتون، طراحی وب با HTML و CSS و جاوااسکریپت، بازیسازی، هوش مصنوعی و امنیت سایبری است. اما مسیر پایتون دقیقاً همان پایهای است که برای رفتن به جاوا لازم دارید:
- دورهی اصلی پایتون را از جلسهی اول شروع کنید تا متغیر، شرط، حلقه و تابع را یاد بگیرید.
- با جلسههای لیستها و دیکشنریها با ساختارهای داده آشنا شوید و تمرینهای بانک تمرین پایتون را حل کنید.
- اگر ۱۵ سال یا بیشتر دارید، در دورهی پایتون حرفهای به جلسهی کلاس و نمونه و بعد وراثت و ترکیب برسید. اینها همان مفاهیم شیءگرایی هستند که جاوا بر پایهشان ساخته شده است.
- بعد از این مرحله، یادگرفتن جاوا بیشتر شبیه یاد گرفتن «نحو تازه برای ایدههای آشنا» خواهد بود.
بعضی ابزارها و سایتهای خارجی ممکن است برای کاربران ایرانی محدودیت داشته باشند. خوبی تمرین پایتون در ویرایشگر آنلاین بتل کد این است که بدون نصب هیچ چیز، مستقیم در مرورگر کار میکند.
برای مقایسهی کلی زبانها هم مقالهی بهترین زبان برنامهنویسی برای شروع را ببینید.
سؤالهای پرتکرار
جاوا را چه کسی ساخت؟
جاوا را جیمز گاسلینگ و تیمش در شرکت سان مایکروسیستمز ساختند. کار روی آن از سال ۱۹۹۱ شروع شد و در سال ۱۹۹۵ رسماً منتشر شد. امروز شرکت اوراکل، که سان را در سال ۲۰۱۰ خرید، مسئول اصلی توسعهی جاواست.
آیا جاوا و جاوااسکریپت یکی هستند؟
نه. این دو زبان کاملاً جدا هستند، سازندههای متفاوتی دارند و برای کارهای متفاوتی استفاده میشوند. فقط اسمشان شبیه است، چون جاوااسکریپت در زمانی نامگذاری شد که جاوا بسیار مشهور بود.
آیا هنوز برای ساختن برنامهی اندروید جاوا لازم است؟
جاوا هنوز در اندروید پشتیبانی میشود و پروژههای زیادی با آن نوشته شدهاند. اما از سال ۲۰۱۹ گوگل کاتلین را زبان پیشنهادی اندروید اعلام کرده است و بیشتر برنامههای تازه با کاتلین ساخته میشوند. دانستن جاوا برای فهمیدن کدهای قدیمیتر همچنان مفید است.
آیا ماینکرفت با جاوا ساخته شده است؟
بله، ماینکرفت در اصل با جاوا ساخته شد و نسخهی اصلی کامپیوتری آن هنوز Java Edition نام دارد. بسیاری از مادها و افزونههای این نسخه هم با جاوا نوشته میشوند.
جاوا برای زبان اول یک نوجوان مناسب است؟
برای بیشتر نوجوانها بهتر است اول پایتون را یاد بگیرند، چون سادهتر است و زودتر نتیجه میدهد. بعد از آشنایی با مفاهیم پایه، جاوا انتخاب دوم بسیار خوبی است و برنامهنویسی شیءگرا را منظم و دقیق آموزش میدهد.
JVM چیست؟
JVM یا ماشین مجازی جاوا، برنامهای است که بایتکد جاوا را روی کامپیوتر اجرا میکند. به لطف آن، یک برنامهی جاوا بدون تغییر روی سیستمعاملهای مختلف اجرا میشود و حافظه هم بهصورت خودکار مدیریت میشود.