زبانهای برنامهنویسی
دارت و فلاتر (Dart و Flutter) چیست؟
۱۰ دقیقه مطالعه · ۲۸ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
دارت (Dart) یک زبان برنامهنویسی است که گوگل در سال ۲۰۱۱ معرفی کرد، و فلاتر (Flutter) یک ابزار یا بهاصطلاح «فریمورک» ساخت اپلیکیشن است که گوگل با همین زبان دارت ساخته است. با فلاتر میشود یک بار کد نوشت و از همان کد، اپ اندروید، اپ iOS (آیفون)، وبسایت و حتی برنامهی ویندوز، مک و لینوکس ساخت. نسخهی ۱.۰ فلاتر در سال ۲۰۱۸ منتشر شد و از آن زمان یکی از محبوبترین راههای ساختن اپ موبایل شده است.
پس اگر کسی بپرسد «دارت و فلاتر چیست؟»، جواب کوتاه این است: دارت زبان است و فلاتر جعبهابزاری است که با آن زبان، رابط کاربری (یعنی صفحهها، دکمهها، فهرستها و هر چیزی که کاربر میبیند) را میسازد. در این مقاله با هر دو آشنا میشویم، کد واقعیشان را میبینیم و مسیر رسیدن به آنها را برای یک دانشآموز ایرانی توضیح میدهیم.
دارت (Dart) چه زبانی است؟
گوگل دارت را در اکتبر ۲۰۱۱ معرفی کرد. طراحان اصلی آن لارس بک (Lars Bak) و کاسپر لوند (Kasper Lund) بودند؛ لارس بک پیشتر موتور V8 را ساخته بود، یعنی همان موتوری که جاوااسکریپت را در مرورگر کروم اجرا میکند. هدف اولیهی دارت این بود که جایگزینی ساختارمندتر برای جاوااسکریپت در مرورگر باشد. آن هدف هیچوقت کاملاً محقق نشد، اما دارت راه خودش را پیدا کرد: زبان اصلی فلاتر شد.
دارت در طول زمان تغییرات بزرگی کرد. در نسخهی ۲ (سال ۲۰۱۸) سیستم نوع آن سختگیرانهتر شد و در نسخهی ۳ (سال ۲۰۲۳) ایمنی در برابر null (null safety) کامل و اجباری شد. یعنی زبان به شما اجازه نمیدهد بیحواس از متغیری استفاده کنید که ممکن است خالی باشد؛ یکی از رایجترین دلیلهای کرش کردن اپها.
دارت چه شکلی دارد؟
ظاهر دارت برای کسی که جاوا، سیشارپ یا جاوااسکریپت دیده باشد آشناست: آکولاد { } برای بلوکها، نقطهویرگول در پایان دستورها و نوعها پیش از اسم متغیر. یک برنامهی کوچک:
void main() {
String name = 'Sara';
int age = 12;
var games = ['chess', 'football', 'puzzle'];
print('$name is $age years old.');
for (var game in games) {
print('$name likes $game');
}
}
هر برنامهی دارت از تابع main شروع میشود. String یعنی متن و int یعنی عدد صحیح. کلمهی var یعنی «نوع را خودت حدس بزن»؛ دارت از روی مقدار میفهمد games یک لیست از متنهاست. علامت $ داخل متن، مقدار متغیر را در جمله جا میدهد، چیزی شبیه f-string در پایتون.
ایمنی در برابر null با یک مثال
void main() {
String? nickname; // ? یعنی میتواند خالی باشد
print(nickname ?? 'no nickname');
nickname = 'Ali';
print(nickname.length); // 3
}
علامت سؤال بعد از String به دارت میگوید این متغیر ممکن است null باشد. عملگر ?? میگوید «اگر خالی بود، این مقدار را به جایش بگذار». اگر نوع را بدون علامت سؤال مینوشتیم و مقداری به آن نمیدادیم، دارت پیش از اجرا خطا میداد. این سختگیری در ابتدا شاید کمی اذیت کند، اما جلوی باگهای زیادی را میگیرد.
فلاتر (Flutter) چیست و چه مشکلی را حل میکند؟
فرض کنید میخواهید یک اپ بسازید که هم روی گوشیهای اندرویدی کار کند و هم روی آیفون. در روش سنتی باید دو برنامهی جدا بنویسید: یکی برای اندروید با کاتلین یا جاوا و یکی برای iOS با سوئیفت. یعنی دو برابر کار، دو برابر باگ و معمولاً دو تیم جدا.
فلاتر این مشکل را با رویکرد یک کد برای چند سکو (cross-platform) حل میکند. گوگل فلاتر را اول در سال ۲۰۱۵ معرفی کرد و نسخهی پایدار ۱.۰ را در دسامبر ۲۰۱۸ منتشر کرد. در آن زمان فلاتر فقط برای اندروید و iOS بود؛ در سالهای بعد پشتیبانی از وب و سپس ویندوز، مک و لینوکس هم به نسخهی پایدار رسید.
فلاتر چطور کار میکند؟
بیشتر ابزارهای ساخت اپ از دکمهها و اجزای آمادهی خود سیستمعامل استفاده میکنند. فلاتر راه دیگری رفته است: تمام صفحه را خودش با موتور گرافیکیاش پیکسلبهپیکسل نقاشی میکند. نتیجه این است که اپ روی همهی دستگاهها تقریباً یک شکل دیده میشود و طراح میتواند ظاهر را دقیقاً همانطور که میخواهد بسازد. کد دارتِ اپ هم در نسخهی نهایی موبایل و دسکتاپ به کد ماشین تبدیل میشود تا سریع اجرا شود؛ برای وب هم به جاوااسکریپت یا WebAssembly تبدیل میشود.
ویجتها: همهچیز در فلاتر ویجت است
در فلاتر هر چیزی که روی صفحه میبینید یک ویجت (widget) است: یک متن، یک دکمه، یک عکس، فاصلهی بین دو چیز و حتی کل صفحه. ویجتها مثل قطعههای لگو داخل هم قرار میگیرند و یک «درخت» میسازند. سادهترین اپ فلاتر این است:
import 'package:flutter/material.dart';
void main() => runApp(const MyApp());
class MyApp extends StatelessWidget {
const MyApp({super.key});
@override
Widget build(BuildContext context) {
return const MaterialApp(
home: Scaffold(
body: Center(child: Text('Hello Flutter!')),
),
);
}
}
بیایید این کد را از بیرون به داخل بخوانیم. MaterialApp کل اپ را میسازد و ظاهر استاندارد طراحی گوگل (Material Design) را به آن میدهد. Scaffold اسکلت یک صفحه است. Center هر چیزی را که داخلش باشد وسط صفحه میگذارد و Text یک متن نمایش میدهد. متد build هم به فلاتر میگوید این ویجت از چه ویجتهای کوچکتری ساخته شده است.
ویجتهای بیحالت و باحالت
ویجتها دو نوع اصلی دارند:
- StatelessWidget (بیحالت): چیزی که بعد از ساخته شدن تغییر نمیکند، مثل یک عنوان یا یک لوگو.
- StatefulWidget (باحالت): چیزی که دادهای در خودش نگه میدارد و با تغییر آن داده دوباره ساخته میشود؛ مثلاً یک شمارنده که با هر بار زدن دکمه یکی زیاد میشود. در این ویجتها با صدا زدن تابعی به اسم
setStateبه فلاتر میگویید داده عوض شده و صفحه باید بهروز شود.
اگر قبلاً با پایتون بازی ساخته باشید، این ایده برایتان آشناست: در بازی هم یک بخش دادهها را تغییر میدهد و بخش دیگر بر اساس دادهها صفحه را دوباره میکشد.
Hot Reload: دیدن تغییرها در یک چشم به هم زدن
یکی از ویژگیهایی که فلاتر را بین برنامهنویسها محبوب کرده، بارگذاری داغ (hot reload) است. وقتی اپ روی گوشی یا شبیهساز در حال اجراست و شما مثلاً رنگ یک دکمه یا متن یک عنوان را در کد عوض میکنید، با ذخیرهی فایل، تغییر تقریباً همان لحظه روی صفحه دیده میشود؛ بدون اینکه اپ از اول اجرا شود و بدون اینکه وضعیت فعلیاش (مثلاً عددی که شمارنده به آن رسیده) از دست برود.
این ویژگی سرعت آزمایش کردن را خیلی بالا میبرد. طراحی یک صفحه که در روشهای قدیمی با هر تغییر کوچک نیاز به ساختن دوبارهی کل اپ داشت، در فلاتر به یک گفتوگوی سریع با کد تبدیل میشود. برای یادگیری هم عالی است، چون نتیجهی هر تغییر را فوراً میبینید.
فلاتر در کنار گزینههای دیگر
| ابزار | زبان | چه میسازد |
|---|---|---|
| فلاتر | دارت | اندروید، iOS، وب و دسکتاپ از یک کد |
| React Native | جاوااسکریپت یا تایپاسکریپت | اندروید و iOS از یک کد |
| توسعهی بومی اندروید | کاتلین (یا جاوا) | فقط اندروید |
| توسعهی بومی iOS | سوئیفت | فقط iOS و دستگاههای اپل |
هیچکدام از این گزینهها «بهترین مطلق» نیست. توسعهی بومی بیشترین دسترسی را به امکانات خاص هر سیستمعامل میدهد و برای بعضی اپها لازم است. فلاتر و React Native برای تیمهایی جذاباند که میخواهند با نیروی کمتر روی چند سکو حاضر باشند. اگر میخواهید با دو گزینهی بومی بیشتر آشنا شوید، مقالههای کاتلین و سوئیفت را بخوانید.
فلاتر بین برنامهنویسهای ایرانی
فلاتر در سالهای اخیر بین برنامهنویسهای موبایل در ایران هم جای خودش را باز کرده است. دلیلش قابل فهم است: بسیاری از استارتاپها و تیمهای کوچک ایرانی بودجه و نیروی محدودی دارند و ساختن اپ اندروید و iOS با یک کد برایشان صرفهجویی بزرگی است. به همین خاطر در آگهیهای استخدام برنامهنویس موبایل، فلاتر را کنار کاتلین زیاد میبینید، و منابع آموزشی فارسی خوبی هم برایش تولید شده است.
چند نکتهی عملی را هم باید صادقانه گفت. برخی سرویسهای گوگل و ابزارهای توسعه ممکن است برای کاربران ایرانی محدودیت داشته باشند و نصب یا بهروزرسانی ابزارها گاهی دردسرساز شود. انتشار اپ در فروشگاههای جهانی، بهخصوص اپاستور اپل، برای توسعهدهندگان ایرانی هم چالشهای خودش را دارد؛ به همین دلیل خیلی از اپهای ایرانی از طریق فروشگاههای داخلی منتشر میشوند. اینها مانع یادگیری نیستند، اما خوب است از قبل بدانید.
مسیر یادگیری دارت و فلاتر برای دانشآموزان
فلاتر ابزاری حرفهای است و برای اولین تجربهی برنامهنویسی مناسب نیست. برای ساختن حتی یک اپ ساده باید همزمان با زبان دارت، مفهوم کلاس، درخت ویجتها، مدیریت وضعیت و ابزارهای نصب و اجرا کنار بیایید. اگر کسی بدون پایه سراغش برود، بهاحتمال زیاد زود دلسرد میشود. مسیر منطقیتر این است:
- مفاهیم پایه را با یک زبان ساده یاد بگیرید. متغیر، شرط، حلقه، لیست و تابع در همهی زبانها مشترکاند. پایتون برای یادگرفتن اینها بهترین انتخاب است.
- برنامهنویسی شیءگرا (کلاس و شیء) را بفهمید، چون کل فلاتر بر پایهی کلاسهاست.
- با ساختن رابط کاربری در وب آشنا شوید. HTML و CSS به شما یاد میدهند صفحه از جعبههای تودرتو ساخته میشود؛ ایدهای که در درخت ویجتهای فلاتر هم تکرار میشود.
- حالا دارت را شروع کنید. با پایهی قبلی، دارت را در چند هفته یاد میگیرید.
- یک اپ کوچک با فلاتر بسازید، مثل یک فهرست کارها یا یک آزمون چندگزینهای، و کمکم آن را کامل کنید.
برای بیشتر دانشآموزان، شروع فلاتر از حدود پایهی دهم به بعد و پس از یک تا دو سال تجربهی برنامهنویسی واقعبینانه است. البته سن عدد قطعی نیست؛ آنچه مهم است پایهی محکم است.
از کجا شروع کنم؟
بتلکد دارت و فلاتر را آموزش نمیدهد؛ این را صادقانه میگوییم. اما قدمهای اول این مسیر را، بدون نصب هیچ برنامهای و در مرورگر، میتوانید همینجا بردارید:
- پایهی برنامهنویسی: دورهی اصلی پایتون از جلسهی «سلام پایتون!» شروع میشود و تا لیستها، تابعها و دیکشنریها پیش میرود. بعد از هر بخش هم میتوانید در تمرینهای پایتون خودتان را محک بزنید.
- کلاس و شیء: در دورهی پایتون پیشرفته جلسهی کلاس و نمونه و جلسههای بعدش، دقیقاً همان مفاهیمی را یاد میدهند که در فلاتر هر روز با آنها سروکار دارید.
- رابط کاربری: دورهی وب نشان میدهد صفحهها چطور از جعبهها ساخته میشوند و با جاوااسکریپت چطور به کلیک کاربر واکنش نشان میدهند.
- ایدهی ساختن اپ: در استودیو قالبهای آمادهای برای بازی، اپ و سایت هست که میتوانید با آنها تجربهی ساختن یک محصول کوچک را داشته باشید.
اگر هنوز بین زبانها مردد هستید، فهرست زبانهای برنامهنویسی و مقالهی بهترین زبان برای شروع کمکتان میکنند تصویر کلی را ببینید.
سؤالهای پرتکرار
فرق دارت و فلاتر چیست؟
دارت یک زبان برنامهنویسی است و فلاتر فریمورکی است که با دارت نوشته شده و برای ساختن رابط کاربری اپها به کار میرود. وقتی با فلاتر اپ میسازید، کدتان را به زبان دارت مینویسید. دارت را بدون فلاتر هم میشود استفاده کرد، مثلاً برای برنامههای خط فرمان، اما بیشتر کاربردش امروز در فلاتر است.
آیا با فلاتر میشود اپ آیفون ساخت؟
بله، فلاتر از یک کد هم اپ اندروید میسازد و هم اپ iOS. فقط برای ساختن نسخهی نهایی iOS معمولاً به یک کامپیوتر مک نیاز است، چون ابزارهای اپل فقط روی مک اجرا میشوند. انتشار در اپاستور هم شرایط و محدودیتهای خاص خودش را دارد.
آیا دارت و فلاتر برای اولین زبان برنامهنویسی مناسباند؟
معمولاً نه. فلاتر مفاهیم زیادی را همزمان از شما میخواهد و برای کسی که هنوز متغیر و حلقه را نمیشناسد سنگین است. بهتر است اول با زبانی ساده مثل پایتون پایهها را یاد بگیرید و بعد سراغ دارت و فلاتر بروید؛ آن وقت یادگیریشان خیلی سریعتر میشود.
Hot Reload در فلاتر یعنی چه؟
یعنی وقتی اپ در حال اجراست و شما کد را تغییر میدهید و ذخیره میکنید، تغییر تقریباً فوری روی صفحه دیده میشود و اپ از اول شروع نمیشود. این کار آزمایش کردن و طراحی صفحهها را خیلی سریع میکند و یکی از دلیلهای اصلی محبوبیت فلاتر است.
فلاتر بهتر است یا کاتلین؟
این دو برای کارهای کمی متفاوت ساخته شدهاند. کاتلین زبان اصلی توسعهی بومی اندروید است و بیشترین دسترسی را به امکانات اندروید میدهد. فلاتر برای وقتی مناسب است که میخواهید با یک کد هم اندروید و هم iOS و سکوهای دیگر را پوشش دهید. خیلی از برنامهنویسهای موبایل در طول کارشان با هر دو آشنا میشوند.