زبانهای برنامهنویسی
کاتلین (Kotlin) چیست؟ زبان ساخت اپ اندروید
۹ دقیقه مطالعه · ۲۸ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
کاتلین (Kotlin) یک زبان برنامهنویسی مدرن، خوانا و امن است که امروز زبان اصلی ساختن اپلیکیشنهای اندرویدی به حساب میآید. کاتلین را شرکت جتبرینز (JetBrains)، سازندهی محیط برنامهنویسی معروف IntelliJ IDEA، ساخت؛ نسخهی ۱.۰ آن در سال ۲۰۱۶ منتشر شد و گوگل در سال ۲۰۱۹ اعلام کرد که کاتلین زبان اولِ پیشنهادیاش برای توسعهی اندروید است.
اگر تا حالا فکر کردهاید «چطور میشود یک اپ برای گوشی خودم بسازم؟»، احتمالاً به کاتلین میرسید. در این مقاله میبینیم کاتلین چیست، چه ویژگیهایی آن را محبوب کرده، یک برنامهی کوچک با آن چه شکلی است و یک دانشآموز ایرانی، مخصوصاً کسی که پایتون بلد است، چطور میتواند به آن برسد.
کاتلین (Kotlin) چیست و از کجا آمد؟
جتبرینز شرکتی است که ابزارهای برنامهنویسی میسازد و تیم بزرگی از برنامهنویسهایش سالها با جاوا کار میکردند. آنها زبانی میخواستند که با جاوا کاملاً سازگار باشد اما کوتاهتر، امنتر و دلپذیرتر نوشته شود. پروژه در سال ۲۰۱۱ معرفی شد و پس از چند سال کار، نسخهی پایدار ۱.۰ در سال ۲۰۱۶ عرضه شد. اسم کاتلین از جزیرهای به همین نام در نزدیکی شهر سنپترزبورگ گرفته شده؛ شوخیای با اسم جاوا که آن هم نام یک جزیره است.
نقطهی عطف کاتلین سال ۲۰۱۷ بود که گوگل پشتیبانی رسمی از آن را برای اندروید اعلام کرد، و بعد در سال ۲۰۱۹ گفت توسعهی اندروید از این به بعد «اول کاتلین» (Kotlin-first) است. یعنی مستندات، نمونهها و ابزارهای جدید اندروید اول برای کاتلین آماده میشوند.
کاتلین روی چه چیزی اجرا میشود؟
کاتلین در اصل روی ماشین مجازی جاوا (JVM) اجرا میشود. این یعنی کد کاتلین میتواند از همهی کتابخانههای جاوا استفاده کند و در یک پروژه میشود فایلهای جاوا و کاتلین را کنار هم داشت. علاوه بر این، کاتلین میتواند به جاوااسکریپت یا کد اجرایی مستقیم هم تبدیل شود و با فناوری Kotlin Multiplatform بخشی از کد را بین اندروید، iOS، دسکتاپ و سرور مشترک کرد.
چرا کاتلین اینقدر محبوب شد؟
کاتلین چند ویژگی دارد که برنامهنویسها، بهخصوص کسانی که از جاوا آمدهاند، خیلی دوستشان دارند:
- کد کوتاهتر: کاری که در جاوا چند خط طول میکشد، در کاتلین معمولاً در یکی دو خط نوشته میشود.
- ایمنی در برابر null: یکی از رایجترین خطاهای جاوا را تا حد زیادی از بین میبرد (پایینتر توضیح میدهیم).
- سازگاری کامل با جاوا: لازم نیست پروژههای قدیمی را دور بریزید؛ میشود کمکم کاتلین را وارد آنها کرد.
- ابزارهای قوی: چون سازندهاش جتبرینز است، پشتیبانی آن در محیطهای برنامهنویسی بسیار خوب است.
- همهکاره بودن: علاوه بر اندروید، برای برنامهنویسی سمت سرور و برنامههای دسکتاپ هم استفاده میشود.
اولین برنامه با کاتلین
نقطهی شروع هر برنامهی کاتلین تابع main است. این برنامه جمع امتیازهای ۱ تا ۵ را حساب میکند و نتیجه را چاپ میکند:
fun main() {
val name = "Sara" // val: cannot change
var score = 0 // var: can change
for (i in 1..5) {
score += i
}
println("$name scored $score")
}
در کاتلین متغیرها با دو کلمه ساخته میشوند: val برای مقداری که بعداً عوض نمیشود و var برای مقداری که تغییر میکند. لازم نیست نوع متغیر را بنویسید؛ کاتلین خودش از مقدار اولیه میفهمد که name یک متن و score یک عدد است. علامت $ هم داخل متن، مقدار متغیر را جایگذاری میکند. خروجی برنامه Sara scored 15 است.
تصمیمگیری با when
کاتلین بهجای زنجیرهی طولانی if و else یک ابزار مرتب به اسم when دارد:
fun grade(score: Int): String {
return when {
score >= 18 -> "Excellent"
score >= 12 -> "Good"
else -> "Keep practicing"
}
}
fun main() {
println(grade(19)) // Excellent
println(grade(10)) // Keep practicing
}
تابع grade یک عدد صحیح (Int) میگیرد و یک متن (String) برمیگرداند. اینجا نوع ورودی و خروجی تابع را صریح نوشتهایم، که خواندن کد را راحتتر میکند.
ایمنی در برابر null: مهمترین ویژگی کاتلین
در بسیاری از زبانها یک متغیر میتواند «هیچ مقداری» نداشته باشد که به آن null میگویند. اگر برنامهنویس فراموش کند این حالت را بررسی کند و بخواهد از آن متغیر استفاده کند، برنامه هنگام اجرا خراب میشود. در دنیای جاوا این خطا آنقدر رایج است که اسم خودش را دارد: NullPointerException.
کاتلین این مشکل را از ریشه حل میکند: بهطور پیشفرض هیچ متغیری نمیتواند null باشد. اگر بخواهید متغیری اجازهی خالی بودن داشته باشد، باید پشت نوعش علامت سؤال بگذارید:
fun main() {
val nickname: String? = null // String? may be null
println(nickname?.length) // prints null, no crash
println(nickname?.length ?: 0) // prints 0
}
عملگر ?. میگوید «اگر مقدار وجود داشت، طولش را بده؛ وگرنه null برگردان». عملگر ?: (که به آن «الویس» میگویند) هم یک مقدار جایگزین تعیین میکند. اگر بنویسید val name: String = null، کامپایلر اصلاً اجازهی اجرا نمیدهد. یعنی خطایی که در زبانهای دیگر وسط کار کاربر پیش میآمد، در کاتلین موقع نوشتن کد پیدا میشود.
کلاس داده (data class)
یک ویژگی دوستداشتنی دیگر، کلاسهای داده است. با یک خط میشود کلاسی ساخت که اطلاعات را نگه دارد و خودش بلد باشد چطور چاپ شود:
data class Player(val name: String, val level: Int)
fun main() {
val p = Player("Ali", 3)
println(p) // Player(name=Ali, level=3)
}
همین کار در جاوای قدیمی دهها خط کد لازم داشت.
ساختن اپ اندرویدی با کاتلین و Android Studio
ابزار رسمی ساختن اپ اندروید Android Studio است که گوگل آن را بر پایهی IntelliJ IDEA ساخته و رایگان است. در Android Studio میتوانید پروژهی تازه بسازید، ظاهر اپ را طراحی کنید، آن را روی شبیهساز (emulator) یا گوشی واقعی خودتان اجرا کنید و در نهایت فایل نصبی اپ را بسازید.
امروز ظاهر اپهای اندرویدی معمولاً با Jetpack Compose ساخته میشود؛ روشی که در آن صفحهی اپ را با تابعهای کاتلین توصیف میکنید. یک نمونهی کوچک که داخل پروژهی Android Studio اجرا میشود:
import androidx.compose.material3.Text
import androidx.compose.runtime.Composable
@Composable
fun Greeting(name: String) {
Text(text = "Hello, $name!")
}
برچسب @Composable میگوید این تابع بخشی از رابط کاربری را میسازد، و Text یک متن روی صفحه نشان میدهد.
چند نکته برای دانشآموزان ایرانی
اندروید در ایران سیستمعامل غالب گوشیهاست و برای همین علاقه به ساختن اپ اندرویدی بین نوجوانها زیاد است. چند نکتهی عملی:
- Android Studio به کامپیوتری با حافظهی (RAM) نسبتاً خوب نیاز دارد و شبیهساز آن سنگین است. اجرای اپ روی گوشی خودتان معمولاً سبکتر است.
- بعضی سرویسهای توسعهدهندهی گوگل ممکن است دسترسی کاربران ایرانی را محدود کنند؛ برای همین نصب ابزارها و دریافت کتابخانهها گاهی به قدمهای اضافه نیاز دارد.
- انتشار اپ در گوگلپلی برای توسعهدهندگان داخل ایران ساده نیست، اما فروشگاههای ایرانی اپلیکیشن مثل کافهبازار و مایکت هم وجود دارند.
کاتلین در کنار زبانهای دیگر
| زبان | کاربرد اصلی | سختی برای شروع |
|---|---|---|
| پایتون | آموزش، هوش مصنوعی، داده، اتوماسیون | ساده |
| کاتلین | اپ اندروید، سرور | متوسط |
| جاوا | اندروید قدیمی، سرورهای سازمانی | متوسط |
| سوئیفت | اپهای آیفون و مک | متوسط |
کاتلین را میشود نسخهی مدرنتر و خلاصهتر جاوا دانست. اگر برایتان جالب است، مقالهی زبان جاوا را بخوانید. برای ساختن اپهای آیفون هم زبان سوئیفت (Swift) همان نقشی را دارد که کاتلین در اندروید دارد.
مسیر یادگیری کاتلین از پایتون
آیا کاتلین برای اولین زبان مناسب است؟ ممکن است، اما برای بیشتر نوجوانها شروع با پایتون راحتتر است. دلیلش ساده است: ساختن اپ اندروید همزمان چند چیز را از شما میخواهد؛ زبان کاتلین، Android Studio با همهی پنجرهها و تنظیماتش، و مفاهیم خاص اندروید. اگر پایههای برنامهنویسی را از قبل بلد باشید، فقط باید روی دو مورد آخر تمرکز کنید.
خبر خوب این است که تقریباً هرچه در پایتون یاد میگیرید مستقیم به کاتلین منتقل میشود:
| مفهوم | پایتون | کاتلین |
|---|---|---|
| چاپ | print("Hi") | println("Hi") |
| متغیر | x = 5 | var x = 5 |
| حلقه | for i in range(1, 6): | for (i in 1..5) |
| تابع | def add(a, b): | fun add(a: Int, b: Int): Int |
| لیست | [1, 2, 3] | listOf(1, 2, 3) |
مسیر پیشنهادی:
- پایههای برنامهنویسی را با پایتون یاد بگیرید: متغیر، شرط، حلقه، لیست و تابع.
- چند پروژهی کوچک بسازید، مثل بازی حدس عدد یا یک آزمون.
- با مفهوم کلاس و شیء (object) آشنا شوید، چون اندروید پر از کلاس است.
- کاتلین را با برنامههای سادهی کنسولی تمرین کنید؛ نسخهی آنلاین Kotlin Playground برای این کار بدون نصب کافی است.
- Android Studio را نصب کنید و اولین اپ با یک دکمه و یک متن بسازید.
از کجا شروع کنم؟ تمرین در Battle Code
صادقانه بگوییم: Battle Code کاتلین و برنامهنویسی اندروید را آموزش نمیدهد. دورههای Battle Code پایتون، طراحی وب، بازیسازی، هوش مصنوعی و امنیت سایبری دفاعی هستند. اما قدم اول مسیر کاتلین، یعنی یاد گرفتن فکر برنامهنویسانه، را میتوانید همینجا در مرورگر و بدون نصب هیچ برنامهای بردارید:
- از جلسهی اول پایتون شروع کنید؛ دورهی اصلی پایتون برای حدود ۱۰ سال به بالا طراحی شده است.
- جلسهی دستورهای خودم شما را با تابعها آشنا میکند که در کاتلین هم پایهی همهچیزند.
- کدهایتان را در ویرایشگر آنلاین پایتون اجرا کنید.
- اگر ۱۵ سال یا بیشتر دارید، پایتون حرفهای کلاس، وراثت و مدیریت خطا را آموزش میدهد؛ دقیقاً همان چیزهایی که در اندروید زیاد میبینید.
- برای ساختن چیزی که زود نتیجهاش را ببینید، از قالبهای آمادهی استودیو استفاده کنید.
مقالهی بهترین زبان برنامهنویسی برای شروع هم کمک میکند تصمیم بهتری بگیرید.
سؤالهای پرتکرار
کاتلین بهتر است یا جاوا؟
برای ساختن اپ اندرویدی تازه، کاتلین انتخاب پیشنهادی گوگل است، چون کوتاهتر و امنتر است. جاوا هنوز در پروژههای قدیمی و سرورهای بزرگ زیاد استفاده میشود و دو زبان بهخوبی با هم کار میکنند، پس یاد گرفتن یکی، یادگیری دیگری را آسان میکند.
آیا بدون بلد بودن جاوا میتوانم کاتلین یاد بگیرم؟
بله. کاتلین زبان مستقلی است و برای یاد گرفتنش لازم نیست اول جاوا بلد باشید. داشتن پایهی برنامهنویسی در یک زبان ساده مثل پایتون کافی است و کار را خیلی راحتتر میکند.
با کاتلین فقط میشود اپ اندروید ساخت؟
نه. کاتلین بیشتر با اندروید شناخته میشود، اما برای برنامهنویسی سمت سرور، برنامههای دسکتاپ و حتی اشتراک کد بین اندروید و iOS هم استفاده میشود.
برای ساختن اپ اندرویدی چه کامپیوتری لازم دارم؟
یک کامپیوتر با ویندوز، مک یا لینوکس که حافظهی نسبتاً خوبی داشته باشد کافی است. Android Studio روی هر سه سیستمعامل اجرا میشود و بهجای شبیهساز سنگین، میتوانید اپ را روی گوشی اندرویدی خودتان امتحان کنید.
از چند سالگی میشود کاتلین یاد گرفت؟
سن دقیقی تعیین نشده، اما ساختن اپ اندرویدی برای نوجوانهای دورهی متوسطه که پایههای برنامهنویسی را بلدند مناسبتر است. بچههای کوچکتر بهتر است اول با برنامهنویسی بلوکی یا پایتون شروع کنند.
کاتلین برای ایمنی در برابر null چه میکند؟
در کاتلین متغیرها بهطور پیشفرض نمیتوانند خالی باشند. اگر متغیری اجازهی خالی بودن داشته باشد، باید آن را مشخص کنید و کامپایلر شما را مجبور میکند حالت خالی را بررسی کنید. به این ترتیب یکی از رایجترین خطاهای برنامهها پیش از اجرا پیدا میشود.