بتل کد Battle Codeدارد باز می‌شود…

زبان‌های برنامه‌نویسی

زبان Rust چیست؟ آشنایی با زبان سریع و امن

۱۰ دقیقه مطالعه · ۲۸ مهر ۱۴۰۵

فهرست مطالب
  1. زبان Rust چیست و چطور به وجود آمد؟
  2. چرا Rust ساخته شد؟ مشکل مدیریت حافظه
  3. مالکیت و قرض گرفتن به زبان ساده
  4. Rust کجا به کار می‌رود؟
  5. اولین برنامه با Rust و ابزار Cargo
  6. چرا Rust برای مبتدی‌ها سخت است؟
  7. مسیر پیشنهادی برای رسیدن به Rust
  8. از کجا شروع کنم؟ تمرین در Battle Code
  9. سؤال‌های پرتکرار

زبان Rust (به فارسی معمولاً «راست» خوانده می‌شود) یک زبان برنامه‌نویسی مدرن و بسیار سریع است که برای ساختن نرم‌افزارهایی طراحی شده که هم باید با سرعت زیاد اجرا شوند و هم نباید با خطاهای حافظه از کار بیفتند یا راه نفوذ هکرها شوند. Rust را گریدون هور (Graydon Hoare) در سال ۲۰۰۶ به‌عنوان یک پروژه‌ی شخصی شروع کرد، بعد شرکت موزیلا (سازنده‌ی مرورگر فایرفاکس) از آن حمایت کرد و نسخه‌ی ۱.۰ آن در سال ۲۰۱۵ منتشر شد.

مهم‌ترین ویژگی Rust این است که ایمنی حافظه را بدون جمع‌کننده‌ی زباله (garbage collector) فراهم می‌کند؛ یعنی تقریباً به سرعت C و C++ است، اما بسیاری از اشتباه‌های خطرناک آن زبان‌ها را پیش از اجرای برنامه می‌گیرد. در این مقاله می‌بینیم زبان Rust چیست، ایده‌ی «مالکیت» در آن چطور کار می‌کند، کجا به کار می‌رود و یک نوجوان علاقه‌مند از کجا باید شروع کند.

زبان Rust چیست و چطور به وجود آمد؟

گریدون هور در آن زمان در موزیلا کار می‌کرد. روایت معروف این است که خراب شدن نرم‌افزار آسانسور ساختمانشان او را به این فکر انداخت که چرا نرم‌افزارهای سطح پایین این‌قدر راحت از کار می‌افتند. او زبانی می‌خواست که سرعت C++ را داشته باشد اما برنامه‌نویس را از اشتباه‌های رایج حافظه محافظت کند.

موزیلا از حدود سال ۲۰۰۹ رسماً از پروژه حمایت کرد، چون برای ساختن موتور مرورگری امن‌تر و سریع‌تر به چنین زبانی نیاز داشت. بخش‌هایی از فایرفاکس، مثل موتور جدید پردازش CSS، بعدها با Rust نوشته شد. در سال ۲۰۲۱ هم «بنیاد Rust» (Rust Foundation) تشکیل شد و نگهداری زبان به یک بنیاد مستقل با حمایت چند شرکت بزرگ سپرده شد.

Rust متن‌باز (open source) و رایگان است و جامعه‌ی بزرگی دارد. برنامه‌نویس‌های Rust به شوخی خودشان را «Rustacean» می‌نامند و نماد غیررسمی زبان هم یک خرچنگ نارنجی به اسم فریس (Ferris) است.

چرا Rust ساخته شد؟ مشکل مدیریت حافظه

هر برنامه هنگام اجرا از حافظه‌ی کامپیوتر (RAM) استفاده می‌کند: برای نگه‌داشتن متن‌ها، لیست‌ها، عکس‌ها و هر داده‌ی دیگری. سؤال اصلی این است که چه کسی تصمیم می‌گیرد کِی یک تکه از حافظه دیگر لازم نیست و باید آزاد شود؟ زبان‌ها تا پیش از Rust معمولاً یکی از دو راه را انتخاب می‌کردند:

روشزبان‌های نمونهمزیتعیب
مدیریت دستی حافظهC و C++سرعت بسیار زیاد و کنترل کاملیک اشتباه کوچک می‌تواند برنامه را خراب یا ناامن کند
جمع‌کننده‌ی زبالهپایتون، جاوا، C#راحت و امن برای برنامه‌نویسکمی سربار و مکث‌های پیش‌بینی‌نشده هنگام اجرا
مالکیت (ownership)Rustامن و سریع، بدون جمع‌کننده‌ی زبالهیادگیری سخت‌تر و قانون‌های سخت‌گیرانه‌ی کامپایلر

در C اگر حافظه‌ای را آزاد کنید و بعد دوباره از آن استفاده کنید، یا دو بار آزادش کنید، ممکن است برنامه بی‌دلیل خراب شود یا حفره‌ی امنیتی بسازد. بخش بزرگی از آسیب‌پذیری‌های جدی در نرم‌افزارهای بزرگ از همین نوع خطاهاست. Rust راه سومی پیشنهاد می‌کند: قانون‌هایی دقیق که کامپایلر (compiler) هنگام ساختن برنامه بررسی می‌کند. اگر کد شما این قانون‌ها را رعایت نکند، اصلاً اجرا نمی‌شود.

مالکیت و قرض گرفتن به زبان ساده

ایده‌ی مرکزی Rust «مالکیت» است. برای فهمیدنش یک کتاب را تصور کنید.

قانون مالکیت (ownership)

هر مقدار در Rust دقیقاً یک صاحب دارد؛ مثل کتابی که مال یک نفر است. وقتی صاحب کتاب از کلاس بیرون برود (یعنی متغیر به انتهای بخشی از کد که در آن تعریف شده برسد)، کتاب هم خودبه‌خود جمع می‌شود و حافظه‌اش آزاد می‌شود. اگر کتاب را به کسی «بدهید»، دیگر مال شما نیست و نمی‌توانید از آن استفاده کنید:

fn main() {
    let a = String::from("hello");
    let b = a;              // ownership moves from a to b
    // println!("{}", a);   // error: a no longer owns the text
    println!("{}", b);      // works: b is the owner now
}

اگر علامت توضیح را از خط چهارم بردارید، کامپایلر Rust خطا می‌دهد و می‌گوید مقدار a قبلاً «منتقل شده» (moved). این سخت‌گیری جلوی یک دسته‌ی کامل از باگ‌ها را می‌گیرد، چون هیچ‌وقت دو نفر فکر نمی‌کنند صاحب یک تکه حافظه هستند.

قرض گرفتن (borrowing)

اما همیشه نمی‌خواهیم کتاب را ببخشیم؛ گاهی فقط می‌خواهیم یک نفر نگاهی به آن بیندازد. در Rust به این کار قرض دادن می‌گویند و با علامت & نوشته می‌شود:

fn main() {
    let name = String::from("Sara");
    let message = make_greeting(&name); // lend name, don't give it away
    println!("{}", message);
    println!("{} still owns her name", name);
}

fn make_greeting(n: &str) -> String {
    format!("Hello, {}!", n)
}

تابع make_greeting نام را فقط قرض می‌گیرد، از آن استفاده می‌کند و پس می‌دهد؛ برای همین در خط آخر هنوز می‌توانیم از name استفاده کنیم. قانون مهم قرض گرفتن این است: در یک لحظه یا چند نفر فقط می‌توانند بخوانند، یا فقط یک نفر می‌تواند تغییر بدهد. همین قانون ساده باعث می‌شود برنامه‌هایی که چند کار را هم‌زمان انجام می‌دهند (multithreading) خیلی امن‌تر نوشته شوند.

بررسی‌کننده‌ی قرض‌ها (borrow checker) بخشی از کامپایلر Rust است که این قانون‌ها را چک می‌کند. بیشتر تازه‌کارها در هفته‌های اول با آن «دعوا» می‌کنند، اما پیام‌های خطای Rust معمولاً دقیق می‌گویند مشکل کجاست و حتی راه‌حل پیشنهاد می‌دهند.

Rust کجا به کار می‌رود؟

Rust زبانی همه‌کاره است، اما بیشترین قدرتش جایی دیده می‌شود که سرعت و امنیت هر دو مهم‌اند.

برنامه‌نویسی سیستمی

برنامه‌نویسی سیستمی یعنی ساختن نرم‌افزارهایی که نزدیک به سخت‌افزار کار می‌کنند: سیستم‌عامل، درایورها و موتور مرورگرها. از نسخه‌ی ۶.۱ هسته‌ی لینوکس (اواخر ۲۰۲۲) نوشتن بخش‌هایی از هسته با Rust پذیرفته شده است؛ اتفاقی مهم، چون هسته‌ی لینوکس ده‌ها سال فقط با C نوشته می‌شد. مایکروسافت هم بخش‌هایی از ویندوز را با Rust بازنویسی کرده و گوگل از آن در اندروید استفاده می‌کند.

وب‌اسمبلی (WebAssembly)

وب‌اسمبلی فناوری‌ای است که اجازه می‌دهد کدهای سریع داخل مرورگر اجرا شوند، کنار جاوااسکریپت. Rust یکی از محبوب‌ترین زبان‌ها برای ساختن ماژول‌های وب‌اسمبلی است؛ مثلاً برای ویرایش عکس، شبیه‌سازی یا بازی در صفحه‌ی وب. البته برای استفاده از آن باید اول خود وب و جاوااسکریپت را بشناسید.

ابزارهای خط فرمان

ابزارهای خط فرمان (CLI) برنامه‌هایی هستند که در ترمینال اجرا می‌شوند. چون برنامه‌های Rust به یک فایل اجرایی سریع و مستقل تبدیل می‌شوند، ابزارهای زیادی با آن ساخته شده‌اند؛ مثل ripgrep که برای جست‌وجوی سریع در فایل‌ها استفاده می‌شود.

کارهای دیگر

سرورهای پرسرعت، موتور بازی، برنامه‌های بلاک‌چین و نرم‌افزار دستگاه‌های کوچک (embedded) هم از کاربردهای Rust هستند. اما برای ساختن یک سایت ساده یا تحلیل داده، معمولاً زبان‌هایی مثل پایتون و جاوااسکریپت سریع‌تر شما را به نتیجه می‌رسانند.

اولین برنامه با Rust و ابزار Cargo

Rust همراه با ابزاری به اسم Cargo نصب می‌شود که هم مدیر بسته‌ها (package manager) است و هم برنامه را می‌سازد و اجرا می‌کند. کتابخانه‌های آماده‌ی Rust «جعبه» (crate) نامیده می‌شوند و Cargo آن‌ها را برایتان دانلود و مدیریت می‌کند. ساختن یک پروژه‌ی تازه این‌طور است:

cargo new hello
cd hello
cargo run

دستور اول یک پوشه با ساختار آماده می‌سازد، و cargo run برنامه را کامپایل و اجرا می‌کند. حالا یک برنامه‌ی کوچک که جمع عددهای ۱ تا ۵ را حساب می‌کند:

fn main() {
    let mut total = 0;      // mut means this variable can change
    for i in 1..=5 {
        total += i;
    }
    println!("total = {}", total);
}

همین برنامه در پایتون این‌طور نوشته می‌شود:

total = 0
for i in range(1, 6):
    total += i
print("total =", total)

چند تفاوت از همین مثال کوچک پیداست: در Rust همه‌چیز داخل تابع main است، خط‌ها با ; تمام می‌شوند، بلوک‌ها با آکولاد { } مشخص می‌شوند و متغیرها به‌طور پیش‌فرض تغییرناپذیرند؛ اگر بخواهید متغیری عوض شود باید mut بنویسید. اگر حلقه‌ی پایتون برایتان آشناست، جلسه‌ی حلقه‌های شمارنده را در دوره‌ی پایتون ببینید.

چرا Rust برای مبتدی‌ها سخت است؟

Rust زبان فوق‌العاده‌ای است، اما بیشتر برنامه‌نویس‌ها قبول دارند که زبان مناسبی برای اولین قدم نیست. دلیل‌هایش:

  • مفاهیم زیاد از روز اول: مالکیت، قرض گرفتن، طول عمر (lifetime) و انواع داده‌ی دقیق، همه هم‌زمان جلوی تازه‌کار قرار می‌گیرند.
  • کامپایلر سخت‌گیر: خیلی از برنامه‌هایی که در پایتون بی‌دردسر اجرا می‌شوند، در Rust تا وقتی همه‌چیز دقیق نباشد اجرا نمی‌شوند. برای کسی که هنوز «حلقه» و «تابع» را تمرین می‌کند، این می‌تواند دلسردکننده باشد.
  • ایده‌هایی که پیش‌نیاز می‌خواهند: ارزش واقعی Rust را وقتی می‌فهمید که بدانید حافظه چیست و چرا مدیریتش در C دردسر دارد.
  • کامپایل کندتر: پروژه‌های بزرگ Rust ممکن است برای ساخته شدن کمی صبر بخواهند.

پس توصیه‌ی منطقی این است: اول با یک زبان ساده‌تر فکر برنامه‌نویسانه را یاد بگیرید، بعد سراغ Rust بروید. Rust پاداش آن صبر را می‌دهد، چون چیزهایی درباره‌ی حافظه و طراحی نرم‌افزار یادتان می‌دهد که در هر زبان دیگری هم به کار می‌آید.

مسیر پیشنهادی برای رسیدن به Rust

اگر نوجوانی هستید که اسم Rust را شنیده‌اید و دوست دارید روزی سیستم‌عامل، موتور بازی یا ابزارهای سریع بسازید، این مسیر قدم‌به‌قدم معقول است:

  1. پایتون برای پایه‌ها: متغیر، شرط، حلقه، لیست و تابع را با پایتون یاد بگیرید. دانش‌آموزان دبستانی و متوسطه‌ی اول می‌توانند از دوره‌ی اصلی پایتون شروع کنند.
  2. پروژه بسازید: چند بازی و برنامه‌ی کوچک بنویسید تا حل مسئله برایتان عادی شود.
  3. پایتون عمیق‌تر: کلاس، خطاها، ساختمان داده و پیچیدگی الگوریتم‌ها را یاد بگیرید؛ برای نوجوان‌های ۱۵ سال به بالا پایتون حرفه‌ای دقیقاً این‌ها را پوشش می‌دهد.
  4. کمی آشنایی با C: اختیاری اما مفید است؛ مقاله‌ی زبان C و C++ کمک می‌کند بفهمید Rust چه مشکلی را حل می‌کند.
  5. حالا Rust: با کتاب رسمی و رایگان Rust (که به «The Book» معروف است) و تمرین‌های کوچک شروع کنید.

برای انتخاب زبان اول، مقاله‌ی بهترین زبان برنامه‌نویسی برای شروع را هم بخوانید، و اگر Go برایتان جالب است، زبان Go هم یک گزینه‌ی سریع و ساده‌تر برای کارهای سیستمی و سرور است.

از کجا شروع کنم؟ تمرین در Battle Code

بگذارید صادق باشیم: Battle Code زبان Rust را آموزش نمی‌دهد. آموزش‌های Battle Code پایتون، طراحی وب با HTML و CSS و جاوااسکریپت، بازی‌سازی با پایتون، هوش مصنوعی و امنیت سایبری دفاعی را پوشش می‌دهند. اما همان پایه‌ای که برای Rust لازم دارید را می‌توانید همین‌جا و بدون نصب هیچ برنامه‌ای در مرورگر بسازید:

اگر هنوز نمی‌دانید برنامه‌نویسی را به‌عنوان مسیر آینده دنبال کنید یا نه، مقاله‌ی چطور برنامه‌نویس شوم؟ تصویر روشن‌تری از راه به شما می‌دهد.

سؤال‌های پرتکرار

آیا Rust برای اولین زبان برنامه‌نویسی مناسب است؟

معمولاً نه. Rust مفاهیم سختی مثل مالکیت و قرض گرفتن دارد که برای کسی که هنوز حلقه و تابع را تمرین می‌کند سنگین است. بهتر است اول با زبانی مثل پایتون پایه‌ها را یاد بگیرید و بعد سراغ Rust بروید.

زبان Rust را چه کسی ساخت؟

Rust را گریدون هور در سال ۲۰۰۶ به‌عنوان پروژه‌ای شخصی شروع کرد. بعد شرکت موزیلا از آن حمایت کرد و نسخه‌ی ۱.۰ آن در سال ۲۰۱۵ منتشر شد. امروز نگهداری آن با بنیاد Rust و جامعه‌ی متن‌باز آن است.

فرق Rust با C++ چیست؟

هر دو زبان بسیار سریع‌اند و برای برنامه‌نویسی سیستمی استفاده می‌شوند. تفاوت اصلی این است که Rust با قانون‌های مالکیت و قرض گرفتن، بسیاری از خطاهای حافظه را پیش از اجرای برنامه می‌گیرد، در حالی که در C++ مسئولیت این کار بیشتر با خود برنامه‌نویس است.

آیا Rust جمع‌کننده‌ی زباله دارد؟

نه. Rust بدون جمع‌کننده‌ی زباله کار می‌کند. هر مقدار یک صاحب دارد و وقتی صاحبش از محدوده‌ی خود خارج شود، حافظه‌ی آن خودبه‌خود آزاد می‌شود. به همین دلیل Rust هم سریع است و هم امن.

برای یادگیری Rust باید چند سال داشته باشم؟

سن مشخصی لازم نیست، اما Rust برای نوجوان‌هایی که از قبل با یک زبان دیگر تجربه دارند مناسب‌تر است؛ معمولاً از دوره‌ی متوسطه‌ی دوم به بعد. مهم‌تر از سن، این است که پایه‌های برنامه‌نویسی را محکم یاد گرفته باشید.

آیا Rust در وب هم کاربرد دارد؟

بله. Rust یکی از زبان‌های محبوب برای ساختن ماژول‌های وب‌اسمبلی است که داخل مرورگر و کنار جاوااسکریپت اجرا می‌شوند. سرورهای پرسرعت وب هم با Rust ساخته می‌شوند، اما برای شروع کار با وب، یادگیری HTML و CSS و جاوااسکریپت قدم اول است.

همین حالا روی Battle Code تمرین کن

مقاله‌های دیگر

همه‌ی مقاله‌ها