زبانهای برنامهنویسی
PHP چیست؟ زبان سمت سرور و وردپرس
۱۰ دقیقه مطالعه · ۲۸ مهر ۱۴۰۵
فهرست مطالب
PHP یک زبان برنامهنویسی سمت سرور است که برای ساختن سایتهای پویا طراحی شده است. یعنی کد PHP روی کامپیوتر سرور اجرا میشود، کارهایی مثل خواندن اطلاعات از پایگاه داده یا بررسی فرم ورود را انجام میدهد و در نهایت یک صفحهی HTML آماده برای مرورگر کاربر میفرستد. وردپرس، معروفترین سیستم مدیریت محتوای دنیا، با PHP نوشته شده است.
اگر بپرسید PHP چیست و چرا هنوز بعد از سی سال اینقدر از آن حرف زده میشود، جوابش در همین کاربرد گسترده است: بخش بزرگی از سایتهای دنیا، و بهخصوص سایتهای ایرانی روی هاستهای اشتراکی، با PHP کار میکنند. در این مقاله با طرز کار این زبان، تاریخچه، ویژگیهای PHP 8 و جایگاهش در وب ایران آشنا میشوید و صادقانه بررسی میکنیم آیا برای شروع برنامهنویسی انتخاب خوبی است یا نه.
PHP در یک نگاه: زبان سمت سرور
برای فهمیدن PHP باید اول بدانیم «سمت سرور» یعنی چه. وقتی آدرس سایتی را در مرورگر میزنید، دو کامپیوتر با هم حرف میزنند: کامپیوتر یا گوشی شما که به آن کلاینت (client) میگویند، و کامپیوتری در یک مرکز داده که سایت روی آن قرار دارد و به آن سرور (server) میگویند.
یک درخواست از اول تا آخر
- مرورگر شما از سرور میخواهد صفحهای را بفرستد، مثلاً صفحهی پروفایل.
- سرور فایل PHP مربوط به آن صفحه را اجرا میکند.
- کد PHP اطلاعات شما را از پایگاه داده میخواند و یک صفحهی HTML میسازد که اسم و عکس شما در آن است.
- سرور فقط HTML نهایی را برای مرورگر میفرستد.
- مرورگر صفحه را نمایش میدهد و هیچوقت خود کد PHP را نمیبیند.
این تفاوت اصلی PHP با جاوااسکریپت است. جاوااسکریپت معمولاً داخل مرورگر کاربر اجرا میشود و صفحه را زنده میکند، اما PHP پشت صحنه و روی سرور کار میکند. به همین دلیل کارهایی مثل ذخیرهی اطلاعات، بررسی رمز عبور و ارسال ایمیل باید روی سرور انجام شود، نه در مرورگری که هر کسی میتواند کدش را ببیند و تغییر دهد. اگر هنوز با جاوااسکریپت آشنا نیستید، مقالهی جاوااسکریپت چیست؟ را بخوانید.
تاریخچهی PHP: از صفحهی شخصی تا بخش بزرگی از وب
داستان PHP با یک نیاز شخصی شروع شد. سال ۱۹۹۴ راسموس لِردورف (Rasmus Lerdorf)، برنامهنویسی دانمارکیکانادایی، چند ابزار کوچک با زبان C نوشت تا ببیند چه کسانی صفحهی رزومهی آنلاینش را دیدهاند. اسم این مجموعه را Personal Home Page Tools گذاشت، یعنی «ابزارهای صفحهی خانگی شخصی»، و حروف اول همین اسم شد PHP. او در سال ۱۹۹۵ این ابزارها را بهطور عمومی منتشر کرد تا دیگران هم از آنها استفاده کنند.
چند سال بعد دو برنامهنویس اسرائیلی به نامهای زیو سوراسکی (Zeev Suraski) و اندی گاتمنز (Andi Gutmans) هستهی زبان را از نو نوشتند و PHP 3 در سال ۱۹۹۸ منتشر شد. از آن زمان اسم PHP معنای تازهای پیدا کرد: PHP: Hypertext Preprocessor. این یک اسم «بازگشتی» است، یعنی حرف اولش به خود اسم اشاره میکند؛ شوخیای که برنامهنویسها دوستش دارند.
مهمترین نسخهها:
- PHP 4 (۲۰۰۰): با موتور تازهای به اسم Zend Engine سریعتر و پایدارتر شد.
- PHP 5 (۲۰۰۴): برنامهنویسی شیءگرا (object-oriented) به شکل جدی به زبان اضافه شد.
- PHP 7 (۲۰۱۵): سرعت اجرای کد به شکل چشمگیری بیشتر شد و مصرف حافظه پایین آمد.
- PHP 8 (۲۰۲۰): امکانات امروزی زیادی آورد که پایینتر میبینیم.
جالب است بدانید نسخهای به اسم PHP 6 هیچوقت منتشر نشد و زبان مستقیم از ۵ به ۷ رفت.
اولین کد PHP
کد PHP بین دو نشانهی <?php و ?> نوشته میشود. این یک برنامهی ساده است:
<?php
$name = "سارا";
$scores = [18, 20, 16];
$average = array_sum($scores) / count($scores);
echo "سلام $name! میانگین نمرههایت: $average";
?>
در PHP اسم همهی متغیرها با علامت $ شروع میشود. اینجا یک متغیر متنی و یک آرایه (array) از نمرهها داریم. تابع array_sum نمرهها را جمع میکند و count تعدادشان را میشمارد. دستور echo چیزی را در خروجی مینویسد و نکتهی جالبش این است که متغیرها را میشود مستقیم داخل رشتهای که با گیومهی دوتایی نوشته شده گذاشت. خروجی این برنامه «سلام سارا! میانگین نمرههایت: 18» است.
PHP در دل HTML
ویژگیای که PHP را در سالهای اول محبوب کرد این بود که میشد آن را مستقیم داخل HTML نوشت:
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
<body>
<h1>تاریخ امروز: <?php echo date("Y-m-d"); ?></h1>
<?php if (date("H") < 12): ?>
<p>صبح بخیر!</p>
<?php else: ?>
<p>روز خوبی داشته باشی!</p>
<?php endif; ?>
</body>
</html>
سرور هر بار که کسی این صفحه را باز کند، تاریخ روز را در عنوان میگذارد و بسته به ساعت، یکی از دو پیام را نشان میدهد. کاربر فقط HTML نهایی را میبیند، مثلاً یک عنوان با تاریخ و یک پاراگراف «صبح بخیر!». برای فهمیدن تگهای این مثال، مقالهی HTML و CSS چیست؟ کمکتان میکند.
PHP و فرمها: دریافت اطلاعات از کاربر
یکی از اصلیترین کارهای PHP دریافت اطلاعاتی است که کاربر در فرمها وارد میکند. فرض کنید صفحهای داریم که اسم کاربر را از آدرس میگیرد و به او سلام میکند:
<?php
$name = $_GET["name"] ?? "مهمان";
$safeName = htmlspecialchars($name);
echo "<p>سلام، $safeName!</p>";
?>
$_GET اطلاعاتی را نگه میدارد که در آدرس صفحه آمده است. عملگر ?? میگوید اگر اسمی فرستاده نشده بود، «مهمان» را در نظر بگیر. خط دوم مهمترین خط این کد است: تابع htmlspecialchars علامتهایی مثل < و > را بیخطر میکند. بدون این خط، کسی میتوانست به جای اسم، کد HTML یا جاوااسکریپت بفرستد و آن کد در صفحه اجرا شود. به این نوع آسیبپذیری XSS میگویند.
قانون طلایی برنامهنویسی سمت سرور این است: هیچوقت به ورودی کاربر اعتماد نکنید. هر چیزی که از فرم، آدرس یا کوکی میآید باید پیش از نمایش یا ذخیره بررسی و ایمن شود. اگر این موضوع برایتان جذاب است، جلسهی ورودی را باور نکن و جلسهی XSS: متنی که کد میشود در دورهی امنیت سایبری Battle Code همین موضوع را از دید یک مدافع آموزش میدهند.
PHP امروزی: نسخهی ۸ و ویژگیهای تازه
PHP در گذشته به خاطر بعضی ناهماهنگیها و عادتهای بد کدنویسی شهرت خوبی نداشت. اما PHP امروزی، بهخصوص از نسخهی ۷ به بعد، زبانی سریع و منظم است. نسخهی ۸ که در سال ۲۰۲۰ منتشر شد، امکانات زیادی آورد:
<?php
function grade(int $score): string {
return match (true) {
$score >= 18 => "عالی",
$score >= 15 => "خوب",
default => "تلاش بیشتر",
};
}
echo grade(19);
در این مثال دو چیز تازهتر را میبینید. اول، نوع پارامتر (int) و نوع مقدار برگشتی (string) مشخص شدهاند تا اگر کسی به جای عدد چیز دیگری فرستاد، خطا زودتر پیدا شود. دوم، عبارت match که در PHP 8 اضافه شد و جایگزین مرتبتری برای زنجیرهای از if و else است. خروجی این کد «عالی» است.
از دیگر امکانات PHP 8 میشود به آرگومانهای نامدار (named arguments)، عملگر ?-> برای کار امن با مقدارهای خالی و کامپایلر JIT برای اجرای سریعتر بعضی کدها اشاره کرد. نسخههای بعدی هم چیزهایی مثل نوع شمارشی (enum) را اضافه کردهاند.
وردپرس، لاراول و جاهایی که PHP زندگی میکند
وردپرس
وردپرس (WordPress) سال ۲۰۰۳ منتشر شد و امروز یکی از رایجترین راههای ساختن سایت در دنیاست. وبلاگها، سایتهای خبری، سایت شرکتها و فروشگاههای اینترنتی زیادی با وردپرس ساخته شدهاند و افزونهی ووکامرس (WooCommerce) آن را به فروشگاه تبدیل میکند. هستهی وردپرس، قالبها و افزونههایش با PHP نوشته میشوند. سیستمهای مدیریت محتوای دیگری مثل جوملا (Joomla) و دروپال (Drupal) و نرمافزار ویکیپدیا، یعنی مدیاویکی (MediaWiki)، هم با PHP کار میکنند.
لاراول
لاراول (Laravel) محبوبترین فریمورک PHP است که تیلور اوتول (Taylor Otwell) آن را در سال ۲۰۱۱ ساخت. فریمورک مجموعهای از ابزارهای آماده است که کارهای تکراری، مثل مسیریابی صفحهها، کار با پایگاه داده و ورود کاربران، را ساده میکند. سیمفونی (Symfony) فریمورک معروف دیگری در این زبان است.
PHP در وب ایران
در ایران PHP جایگاه ویژهای دارد. بیشتر شرکتهای هاستینگ ایرانی هاست اشتراکی با PHP و پایگاه دادهی MySQL ارائه میکنند و راهاندازی یک سایت وردپرسی روی آنها ساده و ارزان است. به همین دلیل سایت بسیاری از کسبوکارهای کوچک، فروشگاهها و وبلاگهای فارسی با وردپرس یا اسکریپتهای PHP ساخته شدهاند. برای کسی که بخواهد در بازار طراحی سایت ایران کار کند، آشنایی با PHP و وردپرس هنوز مهارتی کاربردی است. PHP معمولاً همراه یک پایگاه داده کار میکند؛ برای آشنایی با آن، مقالهی SQL چیست؟ را ببینید.
آیا PHP برای شروع برنامهنویسی مناسب است؟
جواب صادقانه: برای بیشتر بچهها و نوجوانها، PHP بهترین زبان اول نیست. چند دلیل دارد:
- کاربردش تقریباً فقط وب است. با PHP نمیشود بهراحتی بازی ساخت، با هوش مصنوعی کار کرد یا برنامهی دسکتاپ نوشت.
- به سرور نیاز دارد. برای اجرای PHP باید آن را نصب کنید یا یک سرور محلی راه بیندازید و این برای تازهکار مرحلهی اضافهای است.
- پیشنیاز دارد. چون خروجی PHP معمولاً HTML است، اول باید HTML و CSS بلد باشید.
- میراث قدیمی. آموزشها و کدهای قدیمی زیادی در اینترنت هست که با روشهای منسوخ و ناامن نوشته شدهاند و تازهکار نمیتواند خوب و بد را از هم تشخیص دهد.
در عوض، اگر کسی پایهی برنامهنویسی را دارد و میخواهد سایتهای پویا بسازد یا با وردپرس کار کند، PHP زبانی کاربردی و نسبتاً ساده است. پیشنهاد ما این است که اول با پایتون منطق برنامهنویسی را یاد بگیرید، بعد HTML و CSS و جاوااسکریپت را، و اگر خواستید سمت سرور وب را جدی دنبال کنید، آن موقع سراغ PHP بروید. با این پایه، یادگیری PHP فقط چند هفته طول میکشد. مقالهی بهترین زبان برنامهنویسی برای شروع گزینههای دیگر را هم مقایسه کرده است.
از کجا شروع کنم؟
Battle Code زبان PHP را آموزش نمیدهد و بهتر است این را صادقانه بگوییم. اما همهی پیشنیازهای آن را میتوانید همینجا، به فارسی و داخل مرورگر، یاد بگیرید:
- منطق برنامهنویسی با پایتون: دورهی اصلی پایتون متغیر، شرط، حلقه، لیست، دیکشنری و تابع را با پروژههای واقعی آموزش میدهد. همهی این مفاهیم در PHP هم هست.
- HTML، CSS و جاوااسکریپت: دورهی طراحی وب با ۲۴ جلسه شما را از اولین صفحه تا یک سایت تعاملی میبرد. کدهایتان را هم در ویرایشگر آنلاین HTML امتحان کنید.
- امنیت وب از دید مدافع: دورهی امنیت سایبری کمک میکند از همان اول کد امن بنویسید؛ چیزی که در PHP اهمیت زیادی دارد.
- بعد، PHP: وقتی این پایهها را داشتید، PHP را روی کامپیوتر خودتان نصب کنید. دستور
php -S localhost:8000یک سرور کوچک داخلی راه میاندازد و برای تمرین کافی است.
وقتی سراغ آموزشهای PHP میروید، تاریخ آنها را نگاه کنید و آموزشهایی را انتخاب کنید که با PHP 8 کار میکنند. کدهای خیلی قدیمی ممکن است ناامن باشند.
سؤالهای پرتکرار
PHP زبان مردهای است؟
نه. PHP هنوز بهطور منظم بهروزرسانی میشود و بخش بزرگی از سایتهای دنیا، از جمله همهی سایتهای وردپرسی، با آن کار میکنند. درست است که زبانهای تازهتری برای سمت سرور محبوب شدهاند، اما PHP همچنان در بازار کار طراحی سایت، بهخصوص در ایران، کاربرد دارد.
فرق PHP و جاوااسکریپت چیست؟
PHP بیشتر روی سرور اجرا میشود و صفحه را پیش از رسیدن به کاربر میسازد، اما جاوااسکریپت معمولاً داخل مرورگر اجرا میشود و صفحه را تعاملی میکند. در یک سایت واقعی معمولاً هر دو با هم کار میکنند. البته جاوااسکریپت با Node.js روی سرور هم اجرا میشود.
برای کار با وردپرس باید PHP بلد باشم؟
برای ساختن یک سایت وردپرسی ساده با قالب و افزونههای آماده، لازم نیست. اما اگر بخواهید قالب اختصاصی بسازید، افزونه بنویسید یا مشکلهای سایت را رفع کنید، باید PHP و کمی HTML و CSS بلد باشید.
PHP را چقدر طول میکشد یاد بگیرم؟
برای کسی که یک زبان برنامهنویسی دیگر و HTML را بلد است، اصول PHP در چند هفته یاد گرفته میشود. ساختن پروژههای واقعی و امن با پایگاه داده یا کار با فریمورکی مثل لاراول به چند ماه تمرین نیاز دارد.
PHP برای نوجوانها مناسب است؟
برای نوجوانی که پایهی برنامهنویسی و HTML را دارد و به ساختن سایت علاقهمند است، PHP گزینهی خوبی است. اما به عنوان اولین زبان، پایتون یا مسیر HTML و جاوااسکریپت معمولاً سادهتر و انگیزهبخشتر است.