بتل کد Battle Codeدارد باز می‌شود…

زبان‌های برنامه‌نویسی

SQL چیست؟ آشنایی با پایگاه داده

۱۰ دقیقه مطالعه · ۲۸ مهر ۱۴۰۵

فهرست مطالب
  1. پایگاه داده چیست؟
  2. جدول، ردیف و ستون
  3. خواندن اطلاعات با SELECT
  4. اضافه کردن و تغییر اطلاعات
  5. وصل کردن جدول‌ها با JOIN
  6. پایگاه‌های داده‌ی معروف: MySQL، PostgreSQL و SQLite
  7. SQL با پایتون: یک مثال کوچک
  8. یک هشدار امنیتی: تزریق SQL
  9. از کجا شروع کنم؟
  10. سؤال‌های پرتکرار

SQL (اس‌کیو‌اِل) زبانی برای کار با پایگاه داده است. با SQL می‌شود اطلاعات را در جدول‌ها ذخیره کرد، از میان هزاران یا میلیون‌ها ردیف دقیقاً همان چیزی را که لازم داریم پیدا کرد، اطلاعات را مرتب و خلاصه کرد و تغییرشان داد. اسم آن مخفف Structured Query Language، یعنی «زبان پرس‌وجوی ساخت‌یافته»، است.

هر بار که در یک فروشگاه اینترنتی محصولی را جست‌وجو می‌کنید، کارنامه‌تان را در سامانه‌ی مدرسه می‌بینید یا پیام‌های قدیمی یک اپ را باز می‌کنید، احتمالاً یک دستور SQL پشت صحنه اجرا شده است. در این مقاله با پایگاه داده و جدول آشنا می‌شوید، دستورهای اصلی SQL را روی جدولی از دانش‌آموزان یک مدرسه امتحان می‌کنید و یاد می‌گیرید از کجا شروع کنید.

پایگاه داده چیست؟

پایگاه داده (database) مجموعه‌ای منظم از اطلاعات است که طوری ذخیره شده که بشود سریع و مطمئن به آن دسترسی داشت. شاید بپرسید چرا اطلاعات را در یک فایل متنی یا یک فایل اکسل نگه نداریم؟ برای چند ده ردیف این کار جواب می‌دهد، اما وقتی اطلاعات زیاد شود، چند نفر هم‌زمان بخواهند آن را تغییر دهند یا اطلاعات نباید به هیچ قیمتی از دست برود، به پایگاه داده نیاز داریم.

بیشتر پایگاه‌های داده‌ی پرکاربرد از نوع رابطه‌ای (relational) هستند. ایده‌ی آن را ادگار کاد (Edgar F. Codd)، دانشمند شرکت IBM، در سال ۱۹۷۰ مطرح کرد: اطلاعات در جدول‌هایی نگه داشته شوند که با هم «رابطه» دارند. چند سال بعد دانلد چمبرلین (Donald Chamberlin) و ریموند بویس (Raymond Boyce) در همان شرکت زبانی برای کار با این جدول‌ها طراحی کردند که اول SEQUEL نام داشت و بعدها SQL شد. به همین دلیل خیلی‌ها هنوز SQL را «سیکوئل» تلفظ می‌کنند. SQL از دهه‌ی ۱۹۸۰ استاندارد رسمی دارد.

جدول، ردیف و ستون

در پایگاه داده‌ی رابطه‌ای همه‌چیز در جدول (table) است. هر جدول درباره‌ی یک نوع چیز است، مثلاً دانش‌آموزان. هر ستون (column) یک ویژگی را نشان می‌دهد، مثل اسم یا پایه‌ی تحصیلی، و هر ردیف (row) یک دانش‌آموز است. در همه‌ی مثال‌های این مقاله از جدولی به اسم students استفاده می‌کنیم:

idnamegradeaverage
۱سارا۷۱۹٫۵
۲علی۸۱۷
۳مهسا۷۱۸٫۲۵
۴رضا۹۱۶٫۵
۵نگار۸۱۹

ستون id یک شماره‌ی یکتا برای هر دانش‌آموز است. به چنین ستونی کلید اصلی (primary key) می‌گویند؛ حتی اگر دو دانش‌آموز هم‌اسم باشند، شماره‌شان فرق دارد. grade پایه‌ی تحصیلی و average معدل است.

هر ستون یک نوع داده (data type) هم دارد. مثلاً name متن است، grade عدد صحیح و average عدد اعشاری. پایگاه داده اجازه نمی‌دهد در ستون عددی، متن بنویسید؛ همین سخت‌گیری جلوی خیلی از اشتباه‌ها را می‌گیرد.

خواندن اطلاعات با SELECT

پرکاربردترین دستور SQL دستور SELECT است که اطلاعات را از جدول می‌خواند:

SELECT name, average
FROM students;

این دستور می‌گوید: «از جدول students، ستون‌های اسم و معدل را بیاور.» نتیجه، اسم و معدل هر پنج دانش‌آموز است. اگر همه‌ی ستون‌ها را بخواهید، به جای اسم ستون‌ها علامت * بگذارید. دقت کنید که در SQL دستور را با نقطه‌ویرگول تمام می‌کنند و کلمه‌های کلیدی مثل SELECT را معمولاً با حروف بزرگ می‌نویسند تا از اسم جدول و ستون‌ها جدا شوند؛ البته این کار اجباری نیست.

فیلتر کردن با WHERE

بیشتر وقت‌ها همه‌ی ردیف‌ها را نمی‌خواهیم. WHERE شرطی می‌گذارد تا فقط ردیف‌های مناسب برگردانده شوند:

SELECT name
FROM students
WHERE grade = 7;

نتیجه سارا و مهسا است، چون فقط این دو در پایه‌ی هفتم هستند. شرط‌ها را می‌شود با AND و OR ترکیب کرد. مثلاً WHERE grade = 8 AND average >= 18 فقط نگار را برمی‌گرداند. برای مقایسه از علامت‌های =، >، <، >=، <= و <> (به معنای «مخالف») استفاده می‌شود و متن‌ها را بین علامت نقل‌قول تکی می‌گذارند، مثل name = 'علی'.

مرتب کردن با ORDER BY

SELECT name, average
FROM students
ORDER BY average DESC
LIMIT 3;

ORDER BY ردیف‌ها را بر اساس یک ستون مرتب می‌کند. کلمه‌ی DESC یعنی از بزرگ به کوچک؛ اگر آن را ننویسید، ترتیب از کوچک به بزرگ است. LIMIT 3 هم فقط سه ردیف اول را نگه می‌دارد. نتیجه، سه دانش‌آموز برتر است: سارا با ۱۹٫۵، نگار با ۱۹ و مهسا با ۱۸٫۲۵. به همین سادگی، رتبه‌بندی کلاس ساخته شد. (LIMIT در SQLite، MySQL و PostgreSQL کار می‌کند، اما بعضی پایگاه‌های داده شکل دیگری از آن را دارند.)

خلاصه کردن اطلاعات

SQL می‌تواند به جای نشان دادن تک‌تک ردیف‌ها، آن‌ها را خلاصه کند:

SELECT grade, COUNT(*), AVG(average)
FROM students
GROUP BY grade;

GROUP BY دانش‌آموزان را بر اساس پایه گروه‌بندی می‌کند. COUNT(*) تعداد هر گروه و AVG میانگین معدل‌های آن گروه را حساب می‌کند. نتیجه یک ردیف برای هر پایه است؛ مثلاً پایه‌ی هفتم با دو دانش‌آموز و میانگین ۱۸٫۸۷۵.

اضافه کردن و تغییر اطلاعات

برای اضافه کردن یک ردیف تازه از INSERT استفاده می‌کنیم:

INSERT INTO students (id, name, grade, average)
VALUES (6, 'کیان', 9, 18.75);

حالا کیان هم در جدول هست. برای تغییر یک ردیف موجود از UPDATE و برای حذف از DELETE استفاده می‌شود:

UPDATE students
SET average = 17.5
WHERE id = 2;

این دستور معدل علی را به ۱۷٫۵ تغییر می‌دهد. یک هشدار مهم: در UPDATE و DELETE هیچ‌وقت WHERE را فراموش نکنید. اگر WHERE id = 2 را ننویسید، معدل همه‌ی دانش‌آموزان ۱۷٫۵ می‌شود! خیلی از برنامه‌نویس‌ها حداقل یک بار در زندگی‌شان این اشتباه را کرده‌اند.

وصل کردن جدول‌ها با JOIN

قدرت واقعی پایگاه داده‌ی رابطه‌ای وقتی معلوم می‌شود که چند جدول داشته باشیم. فرض کنید جدول دیگری به اسم clubs داریم که می‌گوید هر دانش‌آموز عضو کدام باشگاه مدرسه است:

student_idclub
۱رباتیک
۲شطرنج
۳رباتیک
۵نجوم

در این جدول اسم دانش‌آموزان تکرار نشده و فقط شماره‌شان آمده است. به ستون student_id کلید خارجی (foreign key) می‌گویند، چون به کلید اصلی جدول دیگری اشاره می‌کند. حالا اگر بخواهیم بدانیم چه کسانی عضو باشگاه رباتیک‌اند:

SELECT students.name, clubs.club
FROM students
JOIN clubs ON students.id = clubs.student_id
WHERE clubs.club = 'رباتیک';

JOIN ردیف‌های دو جدول را کنار هم می‌گذارد، به شرطی که id دانش‌آموز با student_id در جدول باشگاه‌ها یکی باشد. نتیجه سارا و مهسا است. رضا و کیان که عضو هیچ باشگاهی نیستند، در نتیجه‌ی این نوع JOIN نمی‌آیند.

چرا اسم‌ها را در جدول باشگاه‌ها تکرار نکردیم؟ چون اگر سارا روزی اسمش را در سامانه اصلاح کند، فقط کافی است یک جا را تغییر دهیم. جدا کردن اطلاعات در جدول‌های مرتبط و پرهیز از تکرار، پایه‌ی طراحی خوب پایگاه داده است.

پایگاه‌های داده‌ی معروف: MySQL، PostgreSQL و SQLite

SQL یک زبان استاندارد است، اما نرم‌افزارهای مختلفی آن را اجرا می‌کنند. به این نرم‌افزارها سیستم مدیریت پایگاه داده می‌گویند. دستورهای پایه‌ای که در این مقاله دیدید تقریباً در همه‌ی آن‌ها یکسان کار می‌کنند و فقط در جزئیات تفاوت‌های کوچکی هست.

پایگاه دادهویژگی اصلیکاربرد رایج
MySQLرایگان و متن‌باز، از سال ۱۹۹۵سایت‌ها، به‌خصوص همراه PHP و وردپرس
PostgreSQLمتن‌باز، کامل و دقیقبرنامه‌های بزرگ و داده‌های پیچیده
SQLiteکل پایگاه داده یک فایل است و سرور نمی‌خواهداپ‌های موبایل، مرورگرها، برنامه‌های کوچک و یادگیری

MySQL روی بیشتر هاست‌های ایرانی در دسترس است و همراه PHP بخش بزرگی از سایت‌های فارسی را می‌چرخاند. MariaDB هم نسخه‌ای جداشده از MySQL است که تقریباً همان‌طور کار می‌کند. PostgreSQL ریشه در پروژه‌ای در دانشگاه برکلی دارد و به دقت و امکانات پیشرفته‌اش معروف است. SQLite را دی. ریچارد هیپ (D. Richard Hipp) ساخته و آن‌قدر سبک است که داخل گوشی‌ها و مرورگرها هم استفاده می‌شود. برای یادگیری، SQLite بهترین نقطه‌ی شروع است، چون نصب و راه‌اندازی جداگانه نمی‌خواهد. اگر به سمت سرور وب علاقه دارید، مقاله‌ی PHP چیست؟ هم به کارتان می‌آید.

SQL با پایتون: یک مثال کوچک

پایتون ماژولی به اسم sqlite3 دارد که همراه خود پایتون نصب می‌شود. با آن می‌شود بدون نصب هیچ چیز اضافه، یک پایگاه داده‌ی SQLite ساخت و دستورهای SQL را اجرا کرد:

import sqlite3

conn = sqlite3.connect(":memory:")   # پایگاه داده‌ی موقت در حافظه
cur = conn.cursor()
cur.execute("CREATE TABLE students (id INTEGER, name TEXT, average REAL)")
cur.executemany("INSERT INTO students VALUES (?, ?, ?)",
                [(1, "سارا", 19.5), (2, "علی", 17), (3, "مهسا", 18.25)])

min_avg = 18
query = "SELECT name, average FROM students WHERE average >= ? ORDER BY average DESC"
for row in cur.execute(query, (min_avg,)):
    print(row)
conn.close()

این برنامه یک جدول در حافظه می‌سازد، سه دانش‌آموز به آن اضافه می‌کند و بعد کسانی را که معدلشان ۱۸ یا بیشتر است، از بالا به پایین چاپ می‌کند. خروجی دو خط است: اول سارا با ۱۹٫۵ و بعد مهسا با ۱۸٫۲۵. اگر به جای ":memory:" اسم فایلی مثل "school.db" را بنویسید، اطلاعات در آن فایل ذخیره می‌شود و دفعه‌ی بعد هم سر جایش است.

به علامت‌های ? در کد دقت کنید. ما مقدار min_avg را مستقیم داخل متن دستور SQL نچسباندیم، بلکه آن را جداگانه به execute دادیم. دلیلش در بخش بعد است.

یک هشدار امنیتی: تزریق SQL

فرض کنید سایتی اسم دانش‌آموز را از یک فرم جست‌وجو می‌گیرد و آن را مستقیم به متن دستور SQL می‌چسباند. اگر کسی به جای اسم، تکه‌ای از دستور SQL را در فرم بنویسد، ممکن است آن تکه هم جزو دستور اجرا شود و اطلاعاتی را نشان دهد یا تغییر دهد که نباید. به این آسیب‌پذیری تزریق SQL (SQL injection) می‌گویند و یکی از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین مشکل‌های امنیتی وب است.

راه جلوگیری از آن ساده است: هیچ‌وقت ورودی کاربر را با چسباندن رشته‌ها داخل دستور SQL نگذارید. همیشه از پرس‌وجوی پارامتری (parameterized query) استفاده کنید؛ یعنی همان علامت‌های ? در مثال بالا. در این روش پایگاه داده ورودی کاربر را همیشه فقط «داده» در نظر می‌گیرد، نه بخشی از دستور. اگر می‌خواهید این موضوع را از دید یک مدافع و در محیطی امن یاد بگیرید، جلسه‌ی تزریق با مثال ساختگی در دوره‌ی امنیت سایبری Battle Code دقیقاً به همین می‌پردازد.

از کجا شروع کنم؟

Battle Code دوره‌ی جداگانه‌ای برای SQL ندارد، اما مسیر رسیدن به آن را می‌توانید همین‌جا طی کنید. پیشنهاد ما این ترتیب است:

  1. پایتون را یاد بگیرید. در دوره‌ی اصلی پایتون با لیست‌ها، دیکشنری‌ها و جلسه‌ی جدول‌ها آشنا می‌شوید؛ این‌ها درست همان طرز فکری است که برای SQL لازم دارید. جلسه‌ی لیستی از پرونده‌ها هم کار با مجموعه‌ای از رکوردها را تمرین می‌دهد.
  2. با داده‌ی جدولی کار کنید. در دوره‌ی پایتون پیشرفته جلسه‌ی CSV و داده‌ی جدولی خواندن و فیلتر کردن جدول‌ها را آموزش می‌دهد. جلسه‌ی داده‌ی واقعی: جدول در دوره‌ی هوش مصنوعی هم نگاه دیگری به همین موضوع دارد.
  3. بعد SQLite را با sqlite3 امتحان کنید. پایتون را روی کامپیوترتان نصب کنید و مثال بالا را اجرا کنید. بعد جدول کلاس خودتان را بسازید و پرس‌وجوهای مختلف بنویسید.
  4. امنیت را از اول جدی بگیرید. جلسه‌های ورودی را باور نکن و تزریق در دوره‌ی امنیت سایبری کمک می‌کنند از همان شروع کد امن بنویسید.

یک تمرین خوب: کتاب‌های کتابخانه‌ی خانه یا فیلم‌هایی که دیده‌اید را در یک جدول SQLite ذخیره کنید و پرس‌وجوهایی مثل «کتاب‌هایی که بعد از سال ۲۰۲۰ خریده‌ام» بنویسید.

سؤال‌های پرتکرار

آیا SQL زبان برنامه‌نویسی است؟

SQL زبانی تخصصی برای کار با پایگاه داده است، نه یک زبان برنامه‌نویسی همه‌کاره مثل پایتون. با SQL می‌گویید چه اطلاعاتی می‌خواهید و خود پایگاه داده تصمیم می‌گیرد چطور آن را پیدا کند. به همین دلیل معمولاً SQL را کنار یک زبان دیگر مثل پایتون، PHP یا جاوااسکریپت یاد می‌گیرند.

یادگیری SQL سخت است؟

نه. دستورهای پایه‌ی SQL به جمله‌های انگلیسی ساده شبیه‌اند و در چند روز می‌شود خواندن، فیلتر کردن و مرتب کردن اطلاعات را یاد گرفت. بخش‌های پیشرفته‌تر، مثل طراحی خوب جدول‌ها و نوشتن پرس‌وجوهای سریع روی داده‌های خیلی بزرگ، به تمرین و تجربه‌ی بیشتری نیاز دارد.

فرق MySQL و SQL چیست؟

SQL اسم زبان است و MySQL اسم یک نرم‌افزار پایگاه داده که این زبان را می‌فهمد. PostgreSQL و SQLite هم نرم‌افزارهای دیگری هستند که با همین زبان کار می‌کنند. دستورهای پایه در همه‌ی آن‌ها تقریباً یکسان است.

نوجوان‌ها هم می‌توانند SQL یاد بگیرند؟

بله. نوجوانی که کمی برنامه‌نویسی بلد است و با مفهوم جدول آشناست، معمولاً از دوره‌ی متوسطه‌ی اول به بعد به‌راحتی SQL را یاد می‌گیرد. ساختن یک پایگاه داده برای کتاب‌ها، بازی‌ها یا نمره‌های خود، تمرین جذابی برای شروع است.

برای یادگیری SQL چه چیزی لازم است؟

ساده‌ترین راه، نصب پایتون است که ماژول sqlite3 را همراه خودش دارد و بدون نصب نرم‌افزار دیگری می‌شود با آن پایگاه داده ساخت. ابزارهای گرافیکی رایگان هم برای دیدن جدول‌های SQLite وجود دارد. برای MySQL و PostgreSQL باید نرم‌افزار جداگانه نصب کنید.

همین حالا روی Battle Code تمرین کن

مقاله‌های دیگر

همه‌ی مقاله‌ها