قطبنما، IMU و انکودر چرخ
ربات از کجا میداند رو به کجاست و چقدر رفته؟
- جهت: ۰ تا ۳۶۰ درجه، ۰ = شمال
- مسافت: سانتیمتر از شروع
- خطا: کمکم جمع میشود
- اسم در بازار: MPU-6050 (IMU)، QMC5883L (قطبنما)، Wheel encoder / Hall encoder
چه کار میکند؟
این ماژول دو سؤال را جواب میدهد: «رو به کجا هستم؟» (قطبنما) و «چقدر راه رفتهام؟» (کیلومترشمار). با این دو، ربات بدون دیدن چیزی میتواند دقیق ۹۰ درجه بچرخد یا ۵۰ سانتیمتر جلو برود، و حتی بفهمد نسبت به نقطهی شروع کجاست.
چطور کار میکند؟
قطبنمای الکترونیکی میدان مغناطیسی زمین را با سنسورهای ریزی در سه جهت میسنجد. IMU یک ژیروسکوپ (سرعت چرخیدن) و یک شتابسنج دارد که در یک تراشهی کوچکتر از ناخن ساخته شدهاند؛ همان که گوشی را میچرخاند. ربات با جمع زدن سرعت چرخش در طول زمان، زاویهاش را حساب میکند.
انکودر یک دیسک شکافدار یا مغناطیسی روی محور چرخ است و هر بار که شکافی از جلوی سنسور رد شود، یک «تیک» میشمارد. تعداد تیکها × محیط چرخ ÷ تیکهای هر دور = مسافت. اگر چرخ بلغزد، انکودر نمیفهمد؛ برای همین این خطاها کمکم جمع میشوند.
تاریخچه و مخترعها
قطبنمای مغناطیسی حدود هزار سال پیش در چین برای دریانوردی به کار رفت. هرون اسکندرانی در قرن اول میلادی یک «ادومتر» ساخت: چرخدندههایی که با هر دور چرخ ارابه سنگریزهای در جعبه میانداختند. لئون فوکو در ۱۸۵۲ ژیروسکوپ را ساخت و نامید. دریانوردها قرنها با «ناوبری کور» (جهت + سرعت + زمان) راه را پیدا میکردند؛ همان کاری که ربات تو میکند. از ۲۰۰۷ که گوشیها IMU گرفتند، این سنسورها آنقدر ارزان شدند که در هر ربات کوچکی هستند.
ناوبری بدون دیدن بیرون، یعنی «ناوبری اینرسی»، در دههی ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ برای موشکها و زیردریاییها ساخته شد و چارلز استارک دریپر در MIT از پیشگامانش بود؛ رایانهی هدایت آپولو هم از همین سامانهها استفاده میکرد. ژیروسکوپهای MEMS، یعنی ژیروسکوپهای ریز روی یک تراشهی سیلیکونی، در دههی ۲۰۰۰ ارزان شدند و امروز در هر گوشی و هر پهپاد اسباببازی هستند.
انواع و مدلهای بازار
انکودر موتورهای N20 و موتورهای زرد TT: یک دیسک مغناطیسی کوچک پشت موتور و دو سنسور هال که با هر دور تعدادی پالس میدهند. چون پیش از گیربکساند، هر دور چرخ صدها پالس دارد. ارزان و رایجترین راه برای اندازه گرفتن مسافت است.
انکودر نوری با دیسک شکافدار (مثل ماژولهای FC-03 با سنسور شکافی): یک دیسک سوراخدار روی محور و یک سنسور نوری که هر شکاف را میشمرد. خیلی ارزان است ولی دقتش کمتر و جهت را نمیفهمد.
قطبنمای مغناطیسی QMC5883L (جانشین HMC5883L): میدان مغناطیسی زمین را در سه محور میخواند. ارزان است ولی موتورها، باتری و میلههای آهنی نزدیک گیجش میکنند و باید «کالیبره» شود.
ژیروسکوپ و شتابسنج MPU-6050: سرعت چرخش را میدهد و با جمع زدنش زاویه به دست میآید. در کوتاهمدت خیلی دقیق است ولی کمکم «رانش» پیدا میکند. ارزان و در رباتهای تعادلی و پهپادها همهجا هست.
BNO055: یک واحد اندازهگیری اینرسی ۹ محوره با پردازندهی داخلی که ژیروسکوپ، شتابسنج و قطبنما را با هم ترکیب میکند و مستقیم زاویهی جهت را میدهد. گرانتر است ولی کار سخت ترکیب دادهها را خودش انجام میدهد، مثل دستور heading در این دوره.
در رباتها و وسیلههای واقعی
- جاروبرقی رباتی که اتاق را خط به خط تمیز میکند
- پهپادها، که بدون IMU حتی یک ثانیه صاف نمیمانند
- مریخنوردها، که GPS ندارند
- چرخهای رباتهای صنعتی و پرینترها
اشتباههای رایج و محدودیتها
- مقایسهی مستقیم زاویه دور ۳۶۰. اگر جهت ۳۵۰ و هدف ۱۰ باشد، تفاوت واقعی ۲۰ درجه است، نه ۳۴۰. همیشه تفاوت را به بازهی -180 تا 180 برگردان.
- ایستادن روی عدد دقیق. heading() هیچوقت دقیقاً ۹۰ نمیشود؛ شرط «برابر ۹۰» هرگز درست نمیشود. یک حاشیهی چند درجهای بگذار.
- چرخیدن با سرعت زیاد تا هدف. ربات از هدف رد میشود و برمیگردد. نزدیک هدف سرعت چرخش را کم کن.
- ریست نکردن کیلومترشمار. odometer() از شروع برنامه میشمرد؛ برای هر تکهی مسیر، عدد شروع را نگه دار و تفاوت را حساب کن.
- اعتماد کامل به انکودر وقتی چرخ لیز میخورد. اگر چرخ بچرخد ولی ربات جلو نرود، انکودر باز هم مسافت میشمرد. برای همین رباتهای واقعی انکودر را با سنسورهای دیگر ترکیب میکنند.
راهنما: چطور خوب استفادهاش کنی
- ماژول ناوبری فقط یکی است؛ جایش روی بدنه مهم نیست، ولی در ربات واقعی آن را دور از موتورها و باتری میگذارند.
- یک تابع کوچک «بچرخ تا زاویهی X» بنویس و همهجا از آن استفاده کن، به جای اینکه هر بار با wait بچرخی.
- برای جلو رفتن دقیق، با odometer مسافت را بشمار و همزمان با heading جهت را صاف نگه دار؛ اینطوری ربات روی خط مستقیم میماند.
- مربع آزمون: ربات را ۴ بار ۵۰ سانتیمتر جلو ببر و ۹۰ درجه بچرخان. اگر به جای شروع برگشت، ناوبریات درست است.
در دورهی رباتیک پایه
در فاز ۶ باز میشود. یک ماژول روی بدنه است و دو دستور میدهد. از فاز ۳ شبیهساز کمی لغزش و نویز دارد، پس «۲ ثانیه بچرخ» هر بار کمی فرق میکند؛ با قطبنما ربات تو دقیق میچرخد.
robot.right(40)
while abs(robot.heading() - 90) > 3:
robot.wait(0.02)
robot.stop()
start = robot.odometer()
robot.forward(50)
while robot.odometer() - start < 50:
robot.wait(0.02)
robot.stop()
تابع چرخیدن تا یک جهت، با کوتاهترین راه
import robot
def turn_to(target):
while True:
err = (target - robot.heading() + 540) % 360 - 180
if abs(err) < 3:
break
speed = min(50, 15 + abs(err) / 2)
if err > 0:
robot.right(speed)
else:
robot.left(speed)
robot.stop()
turn_to(90)مربع دقیق با کیلومترشمار و قطبنما
import robot
for i in range(4):
start = robot.odometer()
goal = (i * 90) % 360
while robot.odometer() - start < 50:
err = (goal - robot.heading() + 540) % 360 - 180
robot.motors(45 + err, 45 - err)
robot.stop()
target = (goal + 90) % 360
while abs((target - robot.heading() + 540) % 360 - 180) > 3:
robot.right(30)
robot.stop()
پرسشهای رایج
انکودر موتور چیست و به چه دردی میخورد؟
انکودر سنسوری است که چرخش محور موتور را با پالس میشمرد. با دانستن تعداد پالس در هر دور و قطر چرخ، میشود حساب کرد ربات چقدر رفته و هر چرخ با چه سرعتی میچرخد.
فرق قطبنما با ژیروسکوپ چیست؟
قطبنما جهت را نسبت به شمال مغناطیسی میدهد و با گذشت زمان خطایش جمع نمیشود، ولی آهن و موتورها گیجش میکنند. ژیروسکوپ سرعت چرخش را میدهد و در کوتاهمدت دقیق است ولی کمکم رانش پیدا میکند. ترکیب این دو بهترین نتیجه را میدهد.
ادومتری در رباتیک یعنی چه؟
ادومتری یعنی تخمین زدن مکان ربات از روی چرخش چرخهایش، مثل کیلومترشمار ماشین. ساده و سریع است ولی خطاها با هر متر جمع میشوند، پس رباتها گاهی جایشان را با نشانهها یا سنسورهای دیگر اصلاح میکنند.
چرا ربات من با wait دقیق ۹۰ درجه نمیچرخد؟
چون باتری، لغزش چرخ و جنس زمین هر بار سرعت چرخش را کمی عوض میکنند. وقتی با heading میچرخی، ربات به جای زمان به زاویهی واقعی نگاه میکند و هر بار درست میایستد.
MPU-6050 بهتر است یا BNO055؟
MPU-6050 خیلی ارزان است و برای یادگیری عالی، ولی باید خودت دادهها را فیلتر و ترکیب کنی و قطبنما ندارد. BNO055 گرانتر است ولی جهت آماده و پایدار میدهد. برای ربات مسابقهای که زمان کم دارد، BNO055 کار را راحت میکند.