سنسور خط مادون قرمز TCRT5000
چشمی زیر شکم ربات که سیاه را از سفید جدا میکند.
- فاصله تا زمین: ۲ تا ۱۰ میلیمتر
- نور: مادون قرمز ۹۵۰ نانومتر
- خروجی: سیاه/سفید، یا عددی بین ۰ و ۱۰۰
- اسم در بازار: TCRT5000، QTR-8RC (آرایهی ۸تایی)، IR line tracker module
چه کار میکند؟
سنسور خط میگوید زیر ربات سیاه است یا سفید. با دو یا سه تا از این سنسورها ربات میتواند یک خط سیاه روی زمین را دنبال کند، سر دوراهی بایستد یا لبهی میز را حس کند و نیفتد.
چطور کار میکند؟
هر TCRT5000 دو قطعهی کنار هم دارد: یک LED مادون قرمز (نوری که چشم ما نمیبیند) و یک فوتوترانزیستور که نور را حس میکند. LED به زمین میتابد. سطح سفید بیشتر نور را برمیگرداند و سطح سیاه بیشترش را میبلعد. هر چه نور برگشتی بیشتر باشد، جریان بیشتری از فوتوترانزیستور میگذرد.
برد کوچک کنار سنسور این جریان را با یک مرز مقایسه میکند و «سیاه» یا «سفید» میدهد. نسخهی آنالوگ خود عدد را میدهد، که برای پیچیدن نرم دور خط بهتر است: ربات میفهمد چقدر از خط دور شده، نه فقط اینکه دور شده.
تاریخچه و مخترعها
اولین «وسیلهی خودران» کارخانهها (AGV) را شرکت بارِت در ۱۹۵۳ در آمریکا ساخت: یک تراکتور یدککش که سیمی را دنبال میکرد. بعدها بهجای سیم، نوار رنگی یا خط روی زمین گذاشتند و چشم نوری جای آنتن را گرفت. مسابقهی ربات خطیاب از دههی ۱۹۸۰ در ژاپن و بعد در همهی دنیا، از جمله ایران، از محبوبترین مسابقههای رباتیک دانشآموزی است.
ایدهی دنبال کردن خط در کارخانهها خیلی قدیمی است: در ۱۹۵۴ شرکت Barrett Electronics اولین وسیلهی نقلیهی خودکار (AGV) را ساخت؛ یک کشنده که یک سیم را روی سقف یا زمین دنبال میکرد. بعدها نوار رنگی و مغناطیسی روی زمین جای سیم را گرفت و امروز هم در انبارها و بیمارستانها رباتهای حمل بار هستند که مسیر را از نوار زمین میخوانند.
انواع و مدلهای بازار
TCRT5000: یک LED مادون قرمز و یک فوتوترانزیستور کنار هم در یک بدنهی کوچک. ارزانترین سنسور خط است و معمولاً روی ماژولی با یک پتانسیومتر برای تنظیم آستانه فروخته میشود. از حدود ۱ تا ۸ میلیمتری زمین بهترین کار را میکند.
ماژولهای ۳ و ۵ تایی (مثلاً با TCRT5000 یا ITR20001): چند سنسور در یک ردیف روی یک برد. نصب سادهتر است و فاصلهها از قبل درست شدهاند؛ برای ربات خطیاب کلاسی کافیاند.
آرایهی Pololu QTR-8A و QTR-8RC: هشت سنسور با فاصلهی ۹٫۵ میلیمتر. نسخهی A ولتاژ آنالوگ میدهد و نسخهی RC زمان تخلیهی خازن را. با هشت عدد میشود دقیقاً حساب کرد خط کجاست، که پایهی کنترل PID در رباتهای مسابقه است. گرانتر است ولی دقیق.
سنسورهای دیجیتال با مقایسهگر (مثل ماژولهای LM393): خودشان تصمیم میگیرند سیاه است یا سفید و فقط ۰ یا ۱ میدهند. برای شروع راحتترند ولی اطلاعات «چقدر روی خط» را از دست میدهی.
در رباتها و وسیلههای واقعی
- رباتهای انبار و بیمارستان که روی خطهای زمین راه میروند
- مسابقههای ربات تعقیب خط
- سنسور «پرتگاه» زیر جاروبرقی رباتی که از پله نمیافتد
- شمارش دور چرخ با یک نوار سیاه و سفید
اشتباههای رایج و محدودیتها
- سنسور خیلی بالا از زمین. نور پخش میشود و تفاوت سیاه و سفید کم میشود. در ربات واقعی چند میلیمتر کافی است.
- سنسورها خیلی عقب. اگر سنسورها نزدیک محور چرخها باشند، ربات پیچ را دیر میفهمد. کمی جلوتر از چرخها بهتر است، ولی نه خیلی جلو که با هر چرخش کوچک بیش از حد جابهجا شوند.
- سرعت زیاد در پیچ تند. ربات از روی خط رد میشود و دیگر خط را زیر هیچ سنسوری ندارد. در پیچها سرعت را کم کن.
- فراموش کردن حالت «هیچکدام خط را نمیبینند». اگر برایش برنامه نداشته باشی، ربات صاف میرود و خارج میشود. آخرین طرفی که خط دیده شد را به خاطر بسپار و به همان طرف بچرخ.
- تغییر نور اتاق. سنسور مادون قرمز واقعی زیر آفتاب مستقیم اشتباه میکند؛ برای همین دورش را با یک سپر کوچک میپوشانند.
راهنما: چطور خوب استفادهاش کنی
- با دو سنسور شروع کن، «left» و «right»، که دو طرف خط باشند: فاصلهشان کمی بیشتر از پهنای خط باشد تا وقتی ربات وسط است هیچکدام سیاه نبینند.
- قاعدهی ساده: اگر چپ خط را دید به چپ بچرخ، اگر راست دید به راست. بعد این را با motors نرمتر کن تا ربات زیگزاگ نزند.
- برای پیچهای ۹۰ درجه و تقاطعها یک سنسور سوم «middle» اضافه کن؛ وقتی هر سه سیاه دیدند یعنی به یک خط عرضی رسیدهای.
- اول با سرعت ۳۰ روی کل مسیر امتحان کن. اگر همهجا خط را نگه داشت، سرعت را ۱۰ تا ۱۰ تا بالا ببر تا جایی که از دست برود، بعد کمی پایین بیا.
- وقتی نسخهی آنالوگ در فاز ۸ آمد، به جای بله/نه از تفاوت دو عدد استفاده کن: هر چه تفاوت بزرگتر، تندتر بچرخ.
در دورهی رباتیک پایه
در فاز ۴ باز میشود و زیر بدنه سوار میشود. جای سنسورها خیلی مهم است: دو سنسور که خیلی نزدیک هم باشند خط را با هم گم میکنند و دو سنسور خیلی دور پیچهای تند را نمیبینند. در فاز ۸ نسخهی آنالوگ هم میآید.
while True:
if robot.line("چپ"):
robot.motors(10, 50)
elif robot.line("راست"):
robot.motors(50, 10)
else:
robot.forward(50)
robot.wait(0.05)
خطیاب نرم با دو سنسور و حافظهی آخرین طرف
import robot
last = 'left'
while True:
l = robot.line('left')
r = robot.line('right')
if l and not r:
robot.motors(15, 55)
last = 'left'
elif r and not l:
robot.motors(55, 15)
last = 'right'
elif not l and not r:
robot.forward(45)
else:
robot.stop()خطیاب تناسبی با سنسورهای آنالوگ (فاز ۸)
import robot
base = 45
k = 0.4
while True:
error = robot.line('left') - robot.line('right')
turn = k * error
robot.motors(base - turn, base + turn)
پرسشهای رایج
ربات مسیریاب چطور خط سیاه را میبیند؟
زیر ربات سنسورهایی هست که نور مادون قرمز به زمین میتابانند و برگشتش را اندازه میگیرند. سفید نور زیادی برمیگرداند و سیاه بیشترش را میخورد؛ ربات از این تفاوت میفهمد کدام سنسور روی خط است.
برای ربات مسیریاب چند سنسور لازم است؟
با یک سنسور هم میشود لبهی خط را دنبال کرد، ولی دو سنسور سادهترین روش قابل اعتماد است. سه سنسور تقاطعها را میبیند و رباتهای مسابقهای معمولاً ۵ تا ۸ سنسور دارند تا جای دقیق خط را بدانند.
PID در ربات مسیریاب یعنی چه؟
PID روشی است که به جای «چپ یا راست» حساب میکند چقدر بچرخد: P به اندازهی دوری از خط، I به اشتباه جمعشده و D به سرعت تغییر اشتباه نگاه میکند. سادهترین قسمتش، P، را در فاز ۸ این دوره با سنسور آنالوگ میسازی.
چرا ربات خطیاب من زیگزاگ میرود؟
چون با هر تغییر کوچک تمامقد میچرخد. به جای left و right از motors استفاده کن تا یک چرخ فقط کمی آهستهتر شود، و سرعت را کمی پایین بیاور.
پهنای استاندارد خط در مسابقات چقدر است؟
بیشتر مسابقات خطیاب نوار سیاه حدود ۱۸ تا ۲۰ میلیمتری روی زمینهی سفید دارند، که پهنای نوار برق معمولی است. همیشه آییننامهی همان مسابقه را بخوان، چون بعضی خط سفید روی زمینهی سیاه دارند.