ربات دوچرخ: حرکت دیفرانسیلی، سادهترین ربات متحرک
دو چرخ محرک و یک چرخ هرزگرد؛ ربات با تفاوت سرعت دو چرخ فرمان میدهد و درجا میچرخد.
- موتورها: ۲ موتور، یکی برای هر چرخ
- فرمان: تفاوت سرعت دو چرخ
- کمترین شعاع چرخش: صفر: درجا میچرخد
- در دوره: چرخ پیشفرض، از فاز ۰
- اسم در بازار: شاسی ربات دوچرخ، 2WD robot chassis، موتور گیربکسدار TT، چرخ هرزگرد (ball caster)
چه کار میکند؟
ربات دوچرخ دو چرخ دارد که هر کدام موتور خودش را دارد، و یک چرخ کوچک هرزگرد یا ساچمه که فقط ربات را سرپا نگه میدارد. به این طرح «حرکت دیفرانسیلی» میگویند، چون ربات با «تفاوت» سرعت دو چرخ فرمان میدهد و هیچ چرخی به چپ و راست نمیچرخد.
سادهترین، ارزانترین و رایجترین ربات متحرک دنیاست: جاروهای رباتی، رباتهای آموزشی و بسیاری از رباتهای انبار همینطورند. در این دوره هم ربات تو از روز اول همین چرخها را دارد.
چطور کار میکند؟
اگر دو چرخ با یک سرعت بچرخند، ربات صاف میرود. اگر یکی تندتر باشد، ربات روی یک کمان به سمت چرخ آهستهتر دور میزند. اگر یکی بایستد، ربات دور همان چرخ میچرخد، و اگر دو چرخ برعکس هم بچرخند، ربات درجا دور وسط محورش میچرخد.
جای محور مهم است. ربات همیشه دور نقطهای روی خط محور میچرخد. اگر محور خیلی جلو باشد و سنگینی روی هرزگرد عقب بیفتد، دماغه با هر تغییر کوچک لق میزند؛ اگر سنسورها خیلی دور از محور باشند، با هر چرخش کوچک خیلی جابهجا میشوند. محور نزدیک وسط بدنه پایدارترین حالت است.
چرخها با اصطکاک زمین را هل میدهند. روی زمین صاف این خوب کار میکند، ولی روی زمین زبر یا با شتاب زیاد چرخها کمی لیز میخورند و ربات کمتر از انتظار میرود یا میچرخد.
تاریخچه و مخترعها
ایدهی فرمان دادن با تفاوت سرعت دو چرخ از قرن نوزدهم در ویلچرها و بعد در تراکتورهای شنیدار به کار رفت. در رباتیک، لاکپشتهای LOGO در دههی ۱۹۷۰ و ربات کپرا در ۱۹۹۴ آن را محبوب کردند و Roomba در ۲۰۰۲ آن را به میلیونها خانه برد.
رباتهای لاکپشتی گری والتر در ۱۹۴۸ سه چرخ داشتند و رباتهای لاکپشتی زبان LOGO در دههی ۱۹۷۰ در MIT، که سیمور پاپرت برای آموزش برنامهنویسی به بچهها به کار برد، دیفرانسیلی دوچرخ بودند و با یک قلم روی کاغذ نقاشی میکردند؛ همان کاری که با robot.pen در این دوره میکنی. ربات کپرا (Khepera) که در ۱۹۹۴ در دانشگاه EPFL سوئیس ساخته شد، این طرح را استاندارد پژوهشهای رباتیک کرد.
انواع و مدلهای بازار
کیت شاسی دوچرخ با موتور زرد TT: دو موتور گیربکسدار پلاستیکی ۳ تا ۶ ولتی، دو چرخ ۶۵ میلیمتری و یک چرخ هرزگرد، روی یک صفحهی اکریلیک. ارزانترین راه ساختن ربات است و برای یادگیری کاملاً کافی است، ولی دو موتورش هیچوقت دقیقاً یک سرعت ندارند.
موتورهای فلزی N20 با انکودر: کوچک و دقیق، با گیربکس فلزی و نسبتهای مختلف. برای رباتهای مینیسومو و خطیابهای سریع و کوچک انتخاب میشوند و کمی گرانترند.
رباتهای آموزشی آماده، مثل mBot یا Thymio یا جفت موتور بزرگ LEGO SPIKE: همه دیفرانسیلی دوچرخاند، با چرخ هرزگرد یا یک لغزندهی کوچک. بیدردسرند و نرمافزار آماده دارند.
ربات تعادلی دوچرخ (مثل سگوی): بدون چرخ هرزگرد، با ژیروسکوپی مثل MPU-6050 که مدام تعادل را نگه میدارد. کنترلش خیلی سختتر است و پروژهی پیشرفتهای حساب میشود.
در رباتها و وسیلههای واقعی
- جاروهای رباتی دقیقاً دوچرخ دیفرانسیلیاند، با یک یا دو هرزگرد؛ چون درجا میچرخند، از گوشهها و زیر مبلها راحت بیرون میآیند.
- رباتهای انبار مثل رباتهای Kiva (امروز Amazon Robotics) زیر قفسهها میروند و با دو چرخ درجا میچرخند تا قفسه را بلند کنند و ببرند.
- رباتهای مسابقهی خطیاب و مینیسومو و رباتهای پژوهشی مثل TurtleBot همه دوچرخاند، چون کنترلشان ساده و قابل پیشبینی است.
اشتباههای رایج و محدودیتها
- محور چرخها خیلی جلو. اگر چرخهای محرک خیلی جلو باشند و سنگینی روی هرزگرد عقب، دماغهی ربات با هر تغییر کوچک لق میزند و تاب میخورد. محور نزدیک وسط یا کمی عقبتر از سنسورها پایدارتر است.
- انتظار حرکت کاملاً صاف. دو موتور هیچوقت دقیقاً یکی نیستند و از فاز ۳ چرخها لغزش دارند؛ forward همیشه کمی کج میرود. برای راه صاف، از سنسور یا قطبنما کمک بگیر.
- سرعت زیاد روی زمین زبر. ربات دوچرخ روی زمین ناهموار لیز میخورد و چرخ هرزگرد به ترکها گیر میکند. سرعت را کم کن یا برای آن زمینها چهارچرخ بساز.
- چرخیدن با left و right وقتی فقط یک انحنا لازم است. چرخش درجا ربات را متوقف میکند؛ برای پیچ نرم از motors با دو سرعت متفاوت استفاده کن.
راهنما: چطور خوب استفادهاش کنی
- در کارگاه، چرخها را نزدیک وسط بدنه بگذار و سنسورها را جلوتر از محور. این ترکیب پایدار است و سنسورها پیچها را زود میبینند.
- اول سه حرکت پایه را جدا امتحان کن: forward، left و یک انحنا با motors(60, 30). ببین هر کدام در یک ثانیه چقدر میرود یا میچرخد.
- برای پیدا کردن زمان یک چرخش ۹۰ درجه، با wait آزمایش کن و عدد را یادداشت کن؛ بعد بدان که از فاز ۳ این عدد هر بار کمی فرق میکند.
- اگر ربات همیشه به یک طرف کج میرود، سرعت دو چرخ را با motors کمی متفاوت کن، مثلاً motors(50, 47)، تا صاف شود.
- وقتی ربات واقعی ساختی، باتری را نزدیک محور بگذار تا وزن روی چرخهای محرک باشد، نه روی هرزگرد.
در دورهی رباتیک پایه
چرخهای پیشفرض دوره از فاز ۰ همیناند. دستورهای forward، backward، left، right و stop همه برای همین طرحاند، و motors(left, right) به تو اجازه میدهد سرعت هر چرخ را جدا بدهی و هر انحنایی بسازی. از فاز ۳ شبیهساز لغزش و نویز دارد، پس یاد میگیری به جای زمان به سنسورها تکیه کنی.
import robot robot.forward(50) robot.wait(1) robot.left(50) robot.wait(0.8) robot.motors(60, 30) robot.wait(1.5) robot.stop()
سه نوع چرخش: درجا، دور یک چرخ، و انحنا
import robot robot.left(50) robot.wait(0.8) robot.motors(0, 50) robot.wait(1.2) robot.motors(60, 30) robot.wait(2) robot.stop()
کشیدن یک دایره با قلم
import robot
robot.pen(True)
start = robot.time()
while robot.time() - start < 8:
robot.motors(55, 30)
robot.stop()
robot.pen(False)
پرسشهای رایج
ربات دیفرانسیلی یعنی چه؟
رباتی که دو چرخ محرک جدا در دو طرف دارد و با تفاوت سرعت آنها جهتش را عوض میکند. اگر هر دو یکی باشند صاف میرود، اگر یکی تندتر باشد دور میزند و اگر برعکس بچرخند درجا میچرخد.
چرا بیشتر رباتهای آموزشی دوچرخاند؟
چون سادهترین و ارزانترین ربات متحرک است: فقط دو موتور و یک چرخ هرزگرد. درجا میچرخد، کنترلش آسان است و همهی ایدههای مهم رباتیک را با آن میشود یاد گرفت.
چرخ هرزگرد چیست؟
چرخ یا ساچمهی کوچکی که موتور ندارد و به هر طرف آزادانه میچرخد. فقط ربات را سرپا نگه میدارد تا نیفتد. نوع ساچمهای (ball caster) روی کف صاف بهتر است و نوع چرخدار روی زمین ناهموار.
ربات دوچرخ بهتر است یا چهارچرخ؟
دوچرخ چابکتر و سادهتر است و دقیقتر درجا میچرخد. چهارچرخ روی زمین ناهموار و هنگام هل دادن قویتر است، ولی در چرخش لیز میخورد. برای شروع و مسیرهای صاف، دوچرخ انتخاب بهتری است.
چرا ربات من صاف جلو نمیرود؟
دو موتور هیچوقت دقیقاً یکسان نیستند و چرخها هم کمی لیز میخورند. میتوانی سرعت یک طرف را کمی کم کنی، یا بهتر، با قطبنما یا انکودر جهت را مدام اصلاح کنی.