چرخ اُمنی (و چرخ مکانوم)
چرخی که به پهلو هم میرود.
- غلتکها: ۸ تا ۱۶ غلتک دور هر چرخ
- حرکت: جلو، عقب، پهلو و چرخش در جا
- کمبود: روی زمین ناهموار میلغزد
- اسم در بازار: Omni wheel 48mm، Mecanum wheel، Omniwheel 60mm
چه کار میکند؟
ربات با چرخ معمولی فقط جلو و عقب میرود و برای رفتن به پهلو باید اول بچرخد. ربات با چرخ اُمنی میتواند مستقیم به پهلو سُر بخورد، یا مورب برود در حالی که صورتش همان طرف قبلی است.
چطور کار میکند؟
دور لبهی هر چرخ اُمنی غلتکهای کوچکی هست که عمود بر خود چرخ میچرخند. وقتی موتور چرخ را میچرخاند، چرخ مثل یک چرخ عادی هل میدهد؛ اما در جهت پهلو، غلتکها آزادانه میغلتند و جلوی حرکت را نمیگیرند. با سه یا چهار چرخ اُمنی در زاویههای مختلف و تنظیم سرعت هر کدام، ربات به هر طرفی میرود.
چرخ مکانوم پسرعموی آن است: غلتکها ۴۵ درجه کجاند، پس چهار چرخ موازی مثل ماشین کافی است و از جمع شدن نیروهای مورب، حرکت پهلو درمیآید.
تاریخچه و مخترعها
ج. گرابوویِکی در ۱۹۱۹ در آمریکا چرخی با غلتکهای عرضی را ثبت اختراع کرد. در ۱۹۷۳ مهندس سوئدی بنگت ایلون در شرکت مکانوم چرخ مکانوم را ساخت، اول برای جابهجا کردن بارهای سنگین در کارخانه. امروز رباتهای فوتبالیست مسابقهی RoboCup، رباتهای مسابقهی FIRST و لیفتراکهای انبار با همین چرخها در جا میچرخند و به پهلو میروند.
چرخ مکانوم را بنگت ایلون، مهندس سوئدی شرکت Mecanum AB، در ۱۹۷۳ اختراع کرد و اسمش از همان شرکت آمده است. نیروی دریایی آمریکا در دههی ۱۹۸۰ حق استفاده از آن را خرید تا در کشتیها بار جابهجا کند. با ارزان شدن قطعات پلاستیکی در دههی ۲۰۰۰، چرخهای امنی و مکانوم به کیتهای آموزشی مثل VEX و مسابقههای FIRST راه پیدا کردند.
انواع و مدلهای بازار
چرخ امنی دوردیفه (مثلاً ۴۸، ۵۸ یا ۱۰۰ میلیمتری): دور چرخ غلتکهای کوچکی عمود بر جهت چرخ هست که در دو ردیف جابهجا شدهاند تا تماس با زمین هیچوقت قطع نشود. رایجترین نوع در رباتهای آموزشی و فوتبالیست است و قیمت متوسطی دارد.
چرخ مکانوم: غلتکها با زاویهی ۴۵ درجه نسبت به محور چرخاند. با چهار چرخ مکانوم که مثل چرخهای معمولی موازی نصب میشوند، ربات به هر طرف میرود. ظاهری شبیه ماشین دارد ولی کمی گرانتر و روی زمین ناهموار ضعیفتر است.
ربات امنی سهچرخ (کیوی): سه چرخ امنی با زاویهی ۱۲۰ درجه دور یک دایره. کمترین تعداد موتور برای حرکت آزاد در همهی جهتهاست و در لیگ رباتهای کوچک فوتبال RoboCup Junior خیلی دیده میشود.
ربات امنی چهارچرخ ضربدری (X-drive): چهار چرخ امنی که با زاویهی ۴۵ درجه در چهار گوشه نصب شدهاند. سریعتر و پرقدرتتر از کیوی است و در مسابقات VEX محبوب است.
در رباتها و وسیلههای واقعی
- رباتهای فوتبالیست RoboCup
- لیفتراکها و سکوهای جابهجایی در کارخانه
- صندلی چرخدار و تخت بیمارستانی که در راهروی تنگ جابهجا میشود
- رباتهای مسابقهی FIRST
اشتباههای رایج و محدودیتها
- انتظار قدرت هل دادن مثل چرخ معمولی. غلتکها به پهلو آزادند، پس اگر چیزی ربات را از کنار هل دهد، راحت سُر میخورد. در مسابقههای هل دادن ضعیف است.
- استفاده روی فرش و زمین ناهموار. غلتکهای کوچک در پرز فرش و ترکها گیر میکنند و حرکت به پهلو کج میشود.
- چرخیدن ناخواسته هنگام سُر خوردن. اگر وزن ربات یک طرف بیشتر باشد، slide آرامآرام ربات را میچرخاند. با heading جهت را بپا و اصلاح کن.
- فراموش کردن اینکه slide فقط با چرخ امنی کار میکند. اگر ربات چرخ معمولی دارد، این دستور کاری نمیکند یا خطا میدهد.
راهنما: چطور خوب استفادهاش کنی
- اول بدون هیچ سنسوری با forward، slide و left یک «رقص» بنویس تا حس کنی ربات چطور در هر جهت حرکت میکند.
- برای مسیرهای تنگ، به جای چرخیدن و دوباره صاف شدن، از slide استفاده کن؛ ربات رو به جلو میماند و سنسورهای جلو هنوز جلو را میبینند.
- سنسور فاصلهی «left» و «right» بگذار تا هنگام سُر خوردن بدانی چقدر به دیوار نزدیکی.
- اگر ماژول ناوبری داری، هنگام slide جهت را با heading چک کن و اگر ربات چرخید، با یک چرخش کوچک درستش کن.
در دورهی رباتیک پایه
در فاز ۹ باز میشود و جای چرخهای معمولی را میگیرد. با آن یک دستور تازه داری: به پهلو سُر خوردن، که با چرخ معمولی ممکن نیست.
robot.slide(50) robot.wait(1) robot.slide(-50) robot.wait(1) robot.stop()
کنار رفتن از مانع بدون چرخیدن
import robot
while True:
if robot.distance('front') < 20:
robot.stop()
while robot.distance('front') < 30:
robot.slide(40)
robot.wait(0.4)
robot.forward(45)یک مربع بدون یک بار چرخیدن
import robot robot.forward(50) robot.wait(1.5) robot.slide(50) robot.wait(1.5) robot.backward(50) robot.wait(1.5) robot.slide(-50) robot.wait(1.5) robot.stop()
پرسشهای رایج
چرخ امنی چیست؟
چرخی است که دورش غلتکهای کوچک عمود بر جهت چرخیدن دارد. در جهت اصلی مثل چرخ معمولی هل میدهد، ولی به پهلو آزادانه سُر میخورد؛ با ترکیب چند چرخ اینچنینی ربات به هر طرف میرود.
فرق چرخ امنی و مکانوم چیست؟
در چرخ امنی غلتکها ۹۰ درجهاند و چرخها با زاویه نصب میشوند (سهتایی یا ضربدری). در مکانوم غلتکها ۴۵ درجهاند و چهار چرخ مثل ماشین موازی نصب میشوند. هر دو حرکت به پهلو میدهند.
چرا رباتهای فوتبالیست چرخ امنی دارند؟
چون باید همزمان رو به توپ و دروازه بمانند و به هر طرف بروند. با چرخ امنی ربات میتواند به پهلو برود، بچرخد و جلو برود، همه با هم، بدون اینکه اول بچرخد.
آیا چرخ امنی برای ربات خانگی مناسب است؟
روی کف صاف مثل سرامیک و پارکت عالی است، ولی روی فرش و آستانهی در اذیت میشود. برای همین بیشتر جاروهای رباتی چرخ معمولی دارند و چرخ امنی بیشتر در کارخانهها و مسابقهها دیده میشود.
برای ربات امنی چند موتور لازم است؟
دستکم سه موتور، یکی برای هر چرخ، تا ربات بتواند هم به جلو و پهلو برود و هم بچرخد. نسخههای چهارچرخ چهار موتور دارند و قدرت بیشتری دارند.