بتل کد Battle Codeدارد باز می‌شود…

سنسور فاصله‌ی اولتراسونیک HC-SR04

ربات مثل خفاش فریاد می‌زند و پژواک را گوش می‌دهد.

  • برد: ۲ تا ۴۰۰ سانتی‌متر
  • بسامد: ۴۰ کیلوهرتز (بالاتر از شنوایی ما)
  • زاویه‌ی دید: حدود ۱۵ درجه
  • اسم در بازار: HC-SR04، JSN-SR04T (ضدآب)، US-100

چه کار می‌کند؟

این سنسور فاصله‌ی ربات تا اولین چیزی را که جلویش است، به سانتی‌متر می‌گوید. با آن ربات می‌تواند قبل از خوردن به دیوار ترمز کند، پشت سر یک چیز با فاصله‌ی ثابت راه برود یا راهروی خالی را پیدا کند.

چطور کار می‌کند؟

دو «چشم» گرد آن در واقع یک بلندگو و یک میکروفون‌اند. بلندگو یک صدای خیلی زیر و کوتاه (۴۰ کیلوهرتز) می‌فرستد که ما نمی‌شنویم. صدا به مانع می‌خورد و برمی‌گردد و میکروفون آن را می‌گیرد. سنسور زمان رفت و برگشت را اندازه می‌گیرد.

صدا در هوا حدود ۳۴۳ متر در ثانیه می‌رود. پس فاصله = زمان × ۳۴۳ ÷ ۲ (تقسیم بر دو چون صدا رفته و برگشته). اگر پژواک بعد از ۲ هزارم ثانیه برگردد، مانع حدود ۳۴ سانتی‌متر دور است. چیزهای نرم مثل پرده یا دیوار کج صدا را جذب یا منحرف می‌کنند و سنسور آن‌ها را بد می‌بیند.

تاریخچه و مخترع‌ها

خفاش‌ها میلیون‌ها سال است همین کار را می‌کنند؛ دانشمند ایتالیایی اسپالانزانی در دهه‌ی ۱۷۹۰ فهمید خفاش‌ها با گوش راه را پیدا می‌کنند، و دونالد گریفین در ۱۹۳۸ اسمش را «پژواک‌یابی» گذاشت. بعد از غرق شدن تایتانیک و در جنگ جهانی اول، پل لانژون در فرانسه اولین سونار زیر آب را با کریستال کوارتز ساخت. در ۱۹۷۸ پولاروید برای فوکوس خودکار دوربین‌هایش یک سنسور اولتراسونیک ساخت و پژوهشگران رباتیک سال‌ها از همان برای ربات‌هایشان استفاده کردند. HC-SR04 نسخه‌ی ارزان امروزی است.

اولین حسگر فراصوتی ارزان برای ربات‌ها از دوربین‌های عکاسی آمد: شرکت Polaroid در ۱۹۷۸ دوربین SX-70 Sonar را با فوکوس خودکار صوتی عرضه کرد و همان مبدل الکترواستاتیک چند سال بعد روی بسیاری از ربات‌های دانشگاهی، از جمله حلقه‌ی ۱۶تایی سونار ربات‌های Pioneer، نشست. ماژول ارزان HC-SR04 در دهه‌ی ۲۰۱۰ با گسترش آردوینو به همه‌ی کلاس‌ها رسید.

انواع و مدل‌های بازار

HC-SR04: معروف‌ترین و ارزان‌ترین سنسور فاصله‌ی آموزشی با دو «چشم» گرد. برد حدود ۲ تا ۴۰۰ سانتی‌متر و مخروط حدود ۱۵ درجه دارد و با دو پایه‌ی Trig و Echo کار می‌کند. برای شروع و بیشتر ربات‌های کلاسی انتخاب اول است.

US-100: شبیه HC-SR04 است ولی دمای هوا را هم اندازه می‌گیرد و سرعت صوت را با آن اصلاح می‌کند، و می‌تواند عدد را از درگاه سریال هم بدهد. کمی گران‌تر و دقیق‌تر است و با ۳٫۳ ولت هم کار می‌کند.

JSN-SR04T: یک مبدل ضدآب در انتهای سیم، مثل سنسورهای دنده‌عقب ماشین. چون فرستنده و گیرنده یکی است، کمترین فاصله‌اش حدود ۲۰ سانتی‌متر است. برای ربات‌های بیرون از خانه، باران و گل مناسب است.

سنسورهای نوری فاصله، رقیب‌های فراصوت: Sharp GP2Y0A21 با نور مادون قرمز و زاویه‌ی برخورد کار می‌کند (حدود ۱۰ تا ۸۰ سانتی‌متر) و VL53L0X یک لیزر کوچک «زمان پرواز» است (تا حدود ۲ متر) با پرتویی باریک. پرتوی باریک دیوار کج را بهتر می‌بیند ولی شیشه و سطوح براق گیجش می‌کنند.

MaxBotix سری MB10xx: سنسورهای فراصوت صنعتی‌تر با خروجی آنالوگ، PWM و سریال و فیلتر داخلی نویز. گران‌ترند ولی پایدارتر، و در ربات‌های مسابقه و پهپادها دیده می‌شوند.

در ربات‌ها و وسیله‌های واقعی

  • سنسورهای دنده‌عقب ماشین که بوق می‌زنند
  • ربات‌های مانع‌گریز آموزشی
  • اندازه گرفتن سطح آب مخزن
  • پهپادها، برای فاصله تا زمین هنگام فرود

اشتباه‌های رایج و محدودیت‌ها

  • اعتماد به یک بار خواندن. یک عدد ممکن است پرت باشد (پژواک از جای دیگر یا هیچ پژواکی). دو یا سه بار بخوان و کمترین یا میانه را بگیر.
  • دیوار کج را ندیدن. اگر صدا با زاویه‌ی تند به دیوار بخورد، مثل توپ به طرف دیگر می‌رود و برنمی‌گردد؛ سنسور عدد بزرگ می‌دهد در حالی که دیوار جلوی توست.
  • اجسام نرم و نازک. پرده، پارچه و اسفنج صدا را می‌خورند و میله‌های نازک پژواک کمی برمی‌گردانند. برای این‌ها بامپر پشتیبان لازم است.
  • دو سنسور با هم. اگر دو HC-SR04 هم‌زمان جیغ بزنند، هر کدام ممکن است پژواک دیگری را بشنود. در ربات واقعی آن‌ها را نوبتی روشن می‌کنند.
  • فاصله‌ی ترمز را فراموش کردن. ربات سریع بعد از دیدن دیوار هنوز کمی جلو می‌رود؛ آستانه‌ی ایست را با سرعت بزرگ‌تر کن.

راهنما: چطور خوب استفاده‌اش کنی

  1. یک سنسور «front» رو به رو بگذار، و اگر قرار است دیوار را دنبال کنی یک سنسور «right» یا «left» کاملاً رو به پهلو.
  2. برای دیدن گوشه‌ها می‌توانی دو سنسور جلو را حدود ۲۰ تا ۳۰ درجه به چپ و راست بچرخانی؛ این‌طوری مخروط‌ها جلوی ربات را با هم می‌پوشانند.
  3. قبل از نوشتن منطق، فقط عدد را چاپ کن و ربات را جلوی دیوار جابه‌جا کن. ببین نزدیک دیوار چه عددی می‌دهد و نویزش چقدر است.
  4. آستانه را با سرعت هماهنگ کن: برای سرعت ۴۰ حدود ۲۰ سانتی‌متر و برای سرعت ۸۰ حدود ۳۵ سانتی‌متر جای خوبی برای شروع است، بعد با آزمایش تنظیمش کن.
  5. به جای «اگر نزدیک بود بایست»، سرعت را با فاصله کم کن؛ ربات نرم‌تر به دیوار نزدیک می‌شود و کمتر تکان می‌خورد.

در دوره‌ی رباتیک پایه

در فاز ۳ باز می‌شود. روی لبه‌ی بدنه می‌نشیند و می‌توانی کمی بچرخانی‌اش تا کج نگاه کند. در شبیه‌ساز هم مثل واقعیت پرتو یک مخروط است و از فاز ۳ کمی «نویز» دارد، پس یک بار خواندن کافی نیست.

robot.forward(60)
while robot.distance("جلو") > 20:
    robot.wait(0.05)
robot.stop()
robot.say("دیوار!")

میانه‌ی سه بار خواندن، برای کم کردن نویز

import robot

def far(name):
    a = robot.distance(name)
    b = robot.distance(name)
    c = robot.distance(name)
    return sorted([a, b, c])[1]

while far('front') > 20:
    robot.forward(50)
robot.stop()
robot.say('Made it')

ترمز نرم: هر چه نزدیک‌تر، آهسته‌تر

import robot

while True:
    d = robot.distance('front')
    if d < 12:
        robot.stop()
        break
    speed = min(80, d)
    robot.forward(speed)

دنبال کردن دیوار سمت راست

import robot

while True:
    d = robot.distance('right')
    if robot.distance('front') < 20:
        robot.left(45)
    elif d > 25:
        robot.motors(55, 35)
    elif d < 15:
        robot.motors(35, 55)
    else:
        robot.forward(50)

پرسش‌های رایج

سنسور اولتراسونیک HC-SR04 تا چند متر را می‌بیند؟

روی کاغذ از ۲ سانتی‌متر تا ۴ متر، ولی در عمل بیشتر تا حدود ۲ تا ۳ متر قابل اعتماد است. هر چه هدف بزرگ‌تر، صاف‌تر و رو به سنسور باشد، عدد دقیق‌تر است. در شبیه‌ساز این دوره برد ۲ تا ۲۰۰ سانتی‌متر است.

فرق اولتراسونیک با سنسور مادون قرمز چیست؟

اولتراسونیک با صدا کار می‌کند و رنگ و نور اتاق برایش مهم نیست، ولی پرتوی پهن دارد و پارچه صدا را می‌خورد. مادون قرمز با نور کار می‌کند، پرتوی باریک‌تری دارد و سریع‌تر است، اما آفتاب و سطح‌های سیاه یا شیشه‌ای گیجش می‌کنند.

چرا سنسور فاصله‌ی من عددهای عجیب می‌دهد؟

معمولاً چون پژواک برنگشته (دیوار کج یا نرم) یا از جای دیگری برگشته است. چند بار بخوان و میانه را بگیر، و سنسور را جایی بگذار که بدنه‌ی خود ربات جلوی مخروطش نباشد.

آیا صدای اولتراسونیک برای حیوانات خانگی آزاردهنده است؟

HC-SR04 روی ۴۰ کیلوهرتز کار می‌کند که از شنوایی انسان بالاتر است. سگ‌ها و گربه‌ها تا حدود ۴۵ تا ۶۵ کیلوهرتز می‌شنوند و ممکن است چیزی بشنوند، ولی پالس‌ها خیلی کوتاه و ضعیف‌اند و معمولاً واکنشی نشان نمی‌دهند.

فاصله را از زمان پژواک چطور حساب می‌کنند؟

صدا در هوا حدود ۳۴۳ متر در ثانیه می‌رود، یعنی حدود ۲۹ میکروثانیه برای هر سانتی‌متر. چون صدا می‌رود و برمی‌گردد، زمان را بر ۵۸ تقسیم می‌کنند تا فاصله به سانتی‌متر به دست بیاید.

در کارگاه ربات‌سازی امتحانش کن · دوره‌ی رباتیک پایه

سنسورهای دیگر