فاز 11: مفاهیم بزرگتر
ابر، استقرار، مقیاس، امنیت و هوش مصنوعی: کلمههایی که در خبرها، آگهیهای کار و پروژههای واقعی میبینی.
درس 1: ابر
- cloud: ابر؛ کامپیوترهای دیگران که از راه اینترنت اجاره میکنی
- hosting: میزبانی؛ اجارهی جا برای سایت روی یک سرور
- data center: مرکز داده؛ ساختمانی پر از سرور
- virtual machine: ماشین مجازی؛ کامپیوتری که درون کامپیوتر دیگر ساخته میشود
- container: کانتینر؛ جعبهای که برنامه و همهی نیازهایش در آن است
- cluster: خوشه؛ چند کامپیوتر که مثل یک کامپیوتر با هم کار میکنند
- region: منطقه؛ جایی از دنیا که مرکز دادههای یک ابر آنجاست
- serverless: بیسرور؛ کد را میدهی و ادارهی سرور با شرکت ابری است
درس 2: از لپتاپ تا کاربر
- deploy: مستقر کردن؛ بردن برنامه روی سرور تا کاربرها ببینند
- production: محیط واقعی؛ جایی که کاربرهای واقعی با برنامه کار میکنند
- staging: محیط پیشنمایش؛ نسخهی تمرینیِ شبیه به واقعی
- development: توسعه؛ ساختن نرمافزار، و محیطی که در آن کد مینویسی
- CI/CD: تست و انتشار خودکار کد بعد از هر تغییر
- monitoring: پایش؛ زیر نظر داشتن حال برنامه و سرور
- logging: ثبت رویدادها؛ نوشتن کارهای برنامه در یک دفتر
- uptime: مدتی که سرویس بیوقفه روشن و در دسترس بوده
درس 3: بزرگ شدن
- scale: بزرگ یا کوچک کردن توان سیستم به اندازهی کار
- load balancer: متعادلکنندهی بار؛ پخشکنندهی درخواستها بین سرورها
- traffic: ترافیک؛ مقدار رفتوآمد کاربرها و داده در شبکه
- latency: تأخیر؛ فاصلهی فرستادن درخواست تا رسیدن جواب
- throughput: توان گذردهی؛ مقدار کاری که در یک زمان مشخص انجام میشود
- availability: دسترسپذیری؛ اینکه سرویس هر وقت بخواهی کار کند
- redundancy: افزونگی؛ داشتن نسخهی یدکی از چیزهای مهم
- failover: جابهجایی خودکار به سیستم یدکی هنگام خرابی
درس 4: معماری
- architecture: معماری؛ نقشهی کلیِ تکههای یک سیستم و ربطشان به هم
- microservice: ریزسرویس؛ برنامهی کوچک و مستقل که فقط یک کار میکند
- monolith: یکپارچه؛ برنامهای که همهی بخشهایش یک تکه است
- layer: لایه؛ یک طبقه از برنامه با کار مشخص
- service: سرویس؛ برنامهای که همیشه روشن است و به بقیه خدمت میدهد
- middleware: میانافزار؛ کدی که بین درخواست و جواب مینشیند
- interface: رابط؛ جایی که دو چیز به هم میرسند و با هم کار میکنند
- abstraction: انتزاع؛ پنهان کردن جزئیات پشت یک شکل ساده
درس 5: امنیت ۱
- vulnerability: آسیبپذیری؛ نقطهضعف امنیتی در یک برنامه
- exploit: سوءاستفاده از یک نقطهضعف، یا ابزار این کار
- attack: حمله؛ تلاش عمدی برای آسیب زدن به یک سیستم
- firewall: دیوار آتش؛ نگهبانی که رفتوآمد شبکه را کنترل میکند
- malware: بدافزار؛ نرمافزاری که برای آسیب زدن ساخته شده
- phishing: فیشینگ؛ گول زدن آدمها با پیام یا صفحهی جعلی
- injection: تزریق؛ جا زدن ورودی کاربر بهجای دستور برنامه
- breach: رخنه؛ وقتی کسی بیاجازه به دادهها دست پیدا میکند
درس 6: امنیت ۲
- certificate: گواهی؛ مدرک دیجیتالی که هویت یک سایت را ثابت میکند
- two-factor authentication: ورود دومرحلهای؛ رمز بهاضافهی یک نشانهی دوم
- privacy: حریم خصوصی؛ حق آدمها بر اطلاعات خودشان
- leak: نشت؛ بیرون ریختنِ چیزی که باید درون میماند
- sanitize: پاکسازی ورودی؛ بیخطر کردن داده پیش از استفاده
- allowlist: فهرست مجازها؛ فقط هر چه در آن است اجازه دارد
- audit: ممیزی؛ بازرسی دقیق و رسمی برای پیدا کردن اشکال
- penetration test: آزمون نفوذ؛ حملهی آزمایشیِ با اجازه برای یافتن ضعفها
درس 7: هوش مصنوعی ۱
- artificial intelligence: هوش مصنوعی؛ کارهای هوشمندانه به دست کامپیوتر
- machine learning: یادگیری ماشین؛ یاد گرفتن کامپیوتر از روی مثال
- model: مدل؛ برنامهای که از روی داده یاد گرفته و جواب میدهد
- training: آموزش؛ مرحلهای که مدل از روی داده یاد میگیرد
- dataset: مجموعهداده؛ دستهای مرتب از داده برای یک کار
- neural network: شبکهی عصبی؛ ساختار لایهلایهای که مدلها با آن ساخته میشوند
- inference: استنتاج؛ استفاده از مدلِ آماده برای جواب گرفتن
- fine-tuning: تنظیم دقیق؛ آموزش کوتاهِ یک مدل آماده برای کاری خاص
درس 8: هوش مصنوعی ۲
- LLM: مدل زبانی بزرگ؛ مغزِ پشت چتباتها
- prompt engineering: مهندسی پرامپت؛ هنرِ خوب نوشتنِ درخواست برای هوش مصنوعی
- agent: عامل؛ هوش مصنوعیای که خودش قدمبهقدم کار انجام میدهد
- embedding: نمایش معنی یک متن با فهرستی از عددها
- context window: پنجرهی متن؛ مقدار متنی که مدل یکجا میتواند ببیند
- bias: سوگیری؛ کج بودن جوابها به یک طرف
- accuracy: دقت؛ اینکه چند درصد جوابها درست است
- generative AI: هوش مصنوعی مولد؛ آنی که چیز تازه میسازد
درس 9: موبایل و پلتفرم
- mobile app: اپ موبایل؛ برنامهای که روی گوشی نصب میشود
- platform: بستر؛ پایهای که برنامهها روی آن اجرا یا ساخته میشوند
- cross-platform: چندسکویی؛ یک کد که روی چند سیستم کار میکند
- native: بومی؛ ساختهشده مخصوص همان سیستم
- device: دستگاه؛ گوشی، تبلت، لپتاپ و هر وسیلهی مشابه
- emulator: شبیهساز؛ برنامهای که ادای یک دستگاه دیگر را درمیآورد
- notification: اعلان؛ پیام کوتاهی که برنامه برای خبر دادن میفرستد
- app store: فروشگاه اپ؛ جای رسمی پیدا کردن و نصب برنامهها
درس 10: مفاهیم برنامهنویسی
- inheritance: وراثت؛ گرفتن ویژگیها و متدها از یک کلاس دیگر
- encapsulation: کپسولهسازی؛ نگه داشتن داده و کارهایش در یک بستهی دربسته
- polymorphism: چندریختی؛ یک دستور، رفتار جدا در هر نوع شیء
- design pattern: الگوی طراحی؛ راهحل آزموده برای یک مسئلهی تکراری
- immutable: تغییرناپذیر؛ بعد از ساخته شدن دیگر عوض نمیشود
- mutable: تغییرپذیر؛ بعد از ساخته شدن هم میشود عوضش کرد
- concurrency: همروندی؛ پیش بردن چند کار با هم، نوبتی
- parallel: موازی؛ چند کار که واقعاً در یک لحظه با هم اجرا میشوند